Krztusiec (koklusz) jest ostrą chorobą zakaźną dróg oddechowych wywoływaną przez Bordetella pertussis oraz (rzadziej) przez Bordetella parapertussis i Bordetella holmesii. Choroba (o ile nie jest powikłana współistniejącą lub wtórną infekcją) ma charakter niezapalny i przebiega bez istotnej gorączki. Częstość występowania krztuśca na całym świecie, zwłaszcza od pandemii COVID-19, wyraźnie wzrosła. Przyczyny tego wzrostu są złożone, ale istotnymi czynnikami, jak się wydaje, są m.in.: mniejsza skuteczność pobudzania odporności przez szczepionki acelularne (aP) – zwłaszcza odporności śluzówkowej, szybkie zanikanie odpowiedzi odpornościowej po szczepionce aP, spadek wyszczepialności, pojawianie się szczepów B. pertussis wymykających się odpowiedzi odpornościowej czy niedostatek szczepień wśród ciężarnych. Cechą charakterystyczną i niepowtarzalną dla krztuśca są charakterystyczne napady kaszlu. Otóż dobrze wyglądające, wesołe dziecko po błahym bodźcu nagle zaczyna być niespokojne i np. chwyta rodzica lub inną bliską osobę, po czym rozpoczyna serię „karabinowych” wybuchów nieprzerwanego kaszlu na jednym wydechu, z brodą i klatką piersiową wysuniętymi do przodu, maksymalnie wysuniętym językiem, wytrzeszczonymi i łzawiącymi oczami, purpurową twarzą – aż kaszel ustaje i pojawia się głośny „pisk” (whoop), gdy wdychane powietrze przechodzi przez nadal częściowo zwężone drogi oddechowe. Wymioty po napadzie kaszlu są częste, a wyczerpanie – powszechne. Na uwagę zasługuje niezwykła zakaźność krztuśca, nawet w porównaniu z tak zakaźną chorobą jak odra. Jeden chory może zakazić od 14 do 17 osób z bliskiego kontaktu. W leczeniu stosuje się głównie makrolidy, jednak łagodzą one przebieg choroby jedynie wtedy, gdy zostaną zastosowane w fazie nieżytowej. W fazie kaszlu krztuścowego mają już one jedynie działanie redukujące zakaźność, bez wpływu na przebieg.Kluczową rolę w profilaktyce odgrywają: strategia „kokonu”, szczepienia matek w ciąży oraz przede wszystkim niemowląt, dzieci oraz dorosłych. Najskuteczniejsze i najdłużej zabezpieczające przed chorobą i nosicielstwem są szczepionki pełnokomórkowe (wP). Skuteczne, ale najkrócej działające i niezapewniające ochrony przed nosicielstwem, są szczepionki acelularne (aP). Ważne jest również zjawisko imprintingu immunologicznego, czyli utrwalenia się odpowiedzi odpornościowej nabytej już po podaniu pierwszej dawki szczepionki wP lub aP i determinowanie przyszłej odpowiedzi po szczepionce przypominającej. W artykule przedyskutowano wady i zalety obu typów szczepionek.
Dział: Temat numeru
Ostre zapalenie błony śluzowej nosa i zatok przynosowych jest bardzo częstym problemem w pediatrii. Objawy choroby negatywnie wpływają na samopoczucie pacjenta, a także generują szereg kosztów społeczno-ekonomicznych. W artykule wskazano na korzystne właściwości płukania nosa lub donosowego stosowania roztworów soli, a zwłaszcza soli morskiej, jako bezpiecznych leków zmniejszających obrzęk błony śluzowej. Ponadto skupiono się na grupie alfamimetyków o działaniu miejscowym, takich jak: ksylometazolina i oksymetazolina. Wskazano na ich skuteczność, działania niepożądane oraz konieczność nieprzekraczania zalecanych dawek, jak i czasu stosowania (maks. 5–7 dni). Nieprzestrzeganie zaleceń prowadzi często do znacznych i trudno odwracanych uszkodzeń śluzówki nosa i zatok, określanych mianem rhinitis medicamentosa. Zwrócono także uwagę na korzystny wpływ stosowania z alfamimetykami miejscowymi dodatków, takich jak kwas hialuronowy czy dekspantenol.
Alergiczny nieżyt nosa jest jedną z najczęstszych przewlekłych chorób zapalnych układu oddechowego na świecie, w Polsce dotyczy 25% populacji. Na wzrost częstości wpływają zmiany środowiskowe, klimatyczne oraz zmiana stylu życia. W leczeniu ANN stosowane są glikokortykosteroidy, leki antyhistaminowe w postaci preparatów donosowych oraz doustne leki antyhistaminowe II generacji. Immunoterapia swoista stosowana jest w formie preparatów podjęzykowych lub podskórnych.
Alergiczny nieżyt nosa oraz zapalenie zatok przynosowych to jedne z najczęstszych chorób górnych dróg oddechowych, z którymi mierzą się pediatrzy i lekarze medycyny rodzinnej. Mimo szerokiej dostępności wytycznych, prawidłowe rozpoznanie tych chorób i dobór optymalnego leczenia nadal stanowią wyzwanie w codziennej praktyce klinicznej. Szczególne znaczenie ma uwzględnienie współistnienia obu schorzeń oraz różnicowanie komponentów alergicznych i infekcyjnych. W artykule omówiono aktualne zasady diagnostyki i leczenia alergicznego nieżytu nosa oraz zapalenia zatok przynosowych u dzieci, ze szczególnym uwzględnieniem nowych koncepcji, takich jak lokalny alergiczny nieżyt nosa, a także roli racjonalnej farmakoterapii, immunoterapii swoistej oraz ograniczenia nieuzasadnionej antybiotykoterapii.
Wirus RS (RSV) jest jedną z najczęstszych (z wyjątkiem sytuacji związanych z epidemią lub pandemią) przyczyn infekcji dróg oddechowych. Dzieci poniżej 2. r.ż. i dorośli powyżej 60. r.ż., a w szczególności powyżej 75. r.ż., są narażeni na ciężki przebieg zakażenia RSV. Osoby z przewlekłymi schorzeniami współistniejącymi i osoby z obniżoną odpornością są także zagrożone ciężkim przebiegiem choroby. Wykazano, że zachorowanie we wczesnym niemowlęctwie na zakażenie dolnych dróg oddechowych (ZDDO) zwiększa kilkukrotnie ryzyko astmy w wieku późniejszym. Niestety, brak jest wciąż skutecznego leku przeciwwirusowego w stosunku do RSV, stąd próby innego ograniczenia zachorowań, zwłaszcza u wcześniaków i małych niemowląt. Dostępne są, poza szeroko rozumianymi działaniami higienicznymi, coraz nowsze i doskonalsze metody profilaktyki zakażeń u niemowląt, np. w postaci szczepienia matek między 24. a 36. tygodniem ciąży (optymalnie pomiędzy 32.–36. tyg. ciąży) w pojedynczej dawce. Skuteczność takiego postępowania jest znaczna, gdyż zmniejsza częstość występowania ciężkich zakażeń RSV u niemowląt o 82% w wieku 3 miesięcy i o 70% w wieku 6 miesięcy. Inną metodą jest bierna immunizacja niemowląt zaraz po urodzeniu przeciwciałami monoklonalnymi przeciw RSV. Obecnie dostępne są dwa takie przeciwciała – paliwizumab oraz nirsewimab. To drugie, w przeciwieństwie do paliwizumabu, jest przeciwciałem ludzkim, rekombinowanym, monoklonalnym klasy IgG1ĸ, neutralizującym oba typy RSV i skierowanym przeciwko konformacji przedfuzyjnej białka F. Przeciwciało to zmodyfikowano inżynieryjnie tak, aby wydłużyć okres półtrwania w surowicy do ok. 5 miesięcy. Według badań klinicznych nirsewimab jest o ponad 20% skuteczniejszy od paliwizumabu i na dodatek znacznie poprawia logistykę podaży, ograniczając ją do jednorazowej dawki (zamiast kilku w odstępie miesięcznym, jak to ma miejsce dla paliwizumabu). Nie ma obecnie licencjonowanej szczepionki przeciw RSV przeznaczonej do bezpośredniego podania dzieciom, co potwierdza WHO. Na marginesie warto zaznaczyć, że zarejestrowane szczepionki znalazły zastosowanie w profilaktyce zakażeń RSV u seniorów (zwłaszcza > 75. r.ż.), dla których ze względu na obniżenie aktywności układu odpornościowego oraz towarzyszącą wielo- chorobowość zakażenie RSV może się okazać ostatnim w życiu.
Nawracające zakażenia dróg oddechowych są częstym problemem zwłaszcza u dzieci, wynikającym m.in. z niedojrzałości układu odpornościowego. Powodują liczne obciążenia zdrowotne i ekonomiczne, a ich definicja wciąż pozostaje niejednoznaczna, dlatego w praktyce istotna jest indywidualna ocena pacjenta i wykluczenie pierwotnych niedoborów odporności.
Najnowsze dane ESPGHAN z 2024 r. wskazują, że częstość występowania alergii na białka mleka krowiego (ABMK) wynosi ok. 1%. Jeśli chodzi o tzw. wyrastanie z alergii (czyli nabywanie tolerancji na BMK), to według tych samych danych ESPGHAN ok. 50% dzieci wyrasta z ABMK w 12 m.ż., >75% w 3 r.ż. i ok. 90% w 6 r.ż. Rozpoznawanie alergii na BMK sprowadza się do dobrze zebranego wywiadu, badania fizykalnego oraz oceny wyników zastosowanego leczenia oraz ewentualnej prowokacji. W większości przypadków rozpoznawać i leczyć może lekarz pierwszego kontaktu, choć w cięższych i wątpliwych przypadkach wskazana może być konsultacja specjalistyczna. W postaciach lekkich i umiarkowanych ABMK w terapii stosuje się hydrolizaty o znacznym stopniu hydrolizy białka, a w ciężkich – mieszanki elementarne. Czas stosowania diety eliminacyjnej to standardowo 6–9 miesięcy. Najszybsze wyrastanie z ABMK ma miejsce po stosowaniu hydrolizatu o znacznym stopniu hydrolizy z LGG. Współcześnie dla tych, którzy nie „wyrosną” z ABMK, mamy do dyspozycji odczulanie oraz leki biologiczne, jak np. omalizumab.
Nawracające zakażenia dróg oddechowych (NZDO) charakteryzują się znaczną zachorowalnością i stanowią bardzo powszechny problem zdrowotny w pierwszych latach życia. Nawrotowość związana jest z wieloma czynnikami, takimi jak: zmiany anatomiczne i czynnościowe w drogach oddechowych, zwiększona ekspozycja na czynniki zakaźne, atopia i niedobory odporności, uczęszczanie do żłobka lub przedszkola, stres fizyczny, długość karmienia piersią, liczba członków w rodzinie, zanieczyszczenie powietrza, obecność zwierząt domowych, palenie przez rodziców, pominięte szczepienia czy też choroby współistniejące, jak np. sercowo-płucne, żołądkowo-jelitowe, neurologiczne. Ostatnio, aby zapobiegać NZDO, unikać niewłaściwego leczenia oraz zmniejszać występowanie oporności na antybiotyki, zaproponowano alternatywne metody postępowania. Ciekawą ścieżkę postępowania wskazały badania nad mikrobiomem nosa, gardła i jamy ustnej, który poprzez interakcje z komórkami nabłonka i układu odpornościowego wywołuje miejscową i ogólnoustrojową odpowiedź odpornościową i pośrednio lub bezpośrednio eliminuje gatunki inwazyjne, pełniąc rolę bakterii przyjaznych dla zdrowia (współcześnie zwanych probiotykami). Szczególną rolę, jak wykazały dość liczne badania, odgrywają wybrane szczepy komensalnych paciorkowców alfahemolizujących. W pracy omówiono możliwości zapobiegania NZDO, a zwłaszcza nawracającym anginom paciorkowcowym, za pomocą mieszanki Streptococcus salivarius 24SMBc ze Streptococcus oralis 89a.
Refluks żołądkowo-przełykowy jest częstym problemem gastroenterologicznym w populacji dziecięcej, mogącym sprawić liczne dylematy diagnostyczno-lecznicze. W artykule przedstawiono aktualną wiedzę dotyczącą refluksu i choroby refluksowej, z uwzględnieniem etiologii, czynników ryzyka, możliwości diagnostycznych i leczenia.
Alergia na pyłki roślin, zwana również pyłkowicą, to jedna z najczęstszych chorób alergicznych, dotykająca miliony ludzi na całym świecie. Szacuje się, że w Europie dotyczy ona nawet 40% populacji, a w Polsce liczba osób cierpiących na to schorzenie przekracza 12 milionów. Liczba przypadków alergii pyłkowej stale rośnie, co jest związane zarówno z czynnikami genetycznymi, jak i zmianami środowiskowymi (jak zanieczyszczenia powietrza) i zmianami klimatycznymi. Alergia objawia się nieżytem nosa, gardła i spojówek nawracającym co roku w okresie pylenia roślin. Współczesna medycyna oferuje szeroki wachlarz metod diagnostycznych i terapeutycznych, które pozwalają na skuteczne rozpoznawanie i kontrolowanie objawów, a w niektórych przypadkach nawet na ich całkowite wyeliminowanie. W artykule omówimy zarówno przyczyny alergii pyłkowej, jej objawy i metody diagnostyczne, jak i nowoczesne podejście do leczenia – od farmakoterapii, przez immunoterapię, aż po zalecenia dotyczące profilaktyki.
Antybiotyki, choć stanowią podstawę współczesnej terapii zakażeń bakteryjnych, mogą powodować działania niepożądane, takie jak zaburzenia mikrobioty jelitowej, biegunkę poantybiotykową czy zakażenie Clostridioides difficile. W minimalizowaniu tych skutków kluczowe jest racjonalne stosowanie antybiotyków, a w sytuacjach konieczności ich podania rozważa się zastosowanie probiotyku. Badania kliniczne potwierdzają skuteczność wybranych szczepów probiotycznych w redukcji ryzyka biegunki związanej z antybiotykoterapią, co znajduje odzwierciedlenie w międzynarodowych wytycznych. Mechanizmy działania probiotyków są wciąż badane, a dowody na ich wpływ na pełną regenerację mikrobioty pozostają ograniczone. Artykuł przedstawia odpowiedzi na kluczowe pytania związane ze stosowaniem probiotyków podczas antybiotykoterapii, podkreślając potrzebę dalszych badań oraz indywidualnej oceny ryzyka i korzyści przy podejmowaniu decyzji o ich zastosowaniu.
Wirus syncytium nabłonka oddechowego (RSV) jest najczęściej stwierdzaną przyczyną zakażeń dróg oddechowych u noworodków i niemowląt (ryc. 1.). Jest otoczkowym wirusem RNA, należącym do rodziny Paramyksowirusów i rodzaju Pneumowirusów – razem z wirusami odry, świnki i paragrypy. Nazwa wirusa pochodzi od zjawiska zlewania się komórek nabłonka oddechowego, w których dochodzi do replikacji wirusa.