Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadków , Otwarty dostęp

2 września 2019

NR 28 (Sierpień 2019)

Odczyny skórne u dzieci po ukąszeniach przez owady

0 62

Dla wielu owadów jednym z żywicieli jest człowiek. Przy ukąszeniu, razem ze śliną owada, do organizmu człowieka dostaje się szereg substancji, z których niektóre mogą być immunogenne. Są one odpowiedzialne za powstanie reakcji miejscowych w postaci bąbla, nacieku zapalnego. W cięższych przypadkach dochodzi do rozwoju reakcji anafilaktycznej. Dużym problemem są również nadkażenia bakteryjne, które utrudniają prawidłowe gojenie się odczynów, powodując powstawanie blizn, przebarwień, a także objawów ogólnych związanych z infekcją.

Stawonogi są największym liczebnie typem w obrębie królestwa zwierząt. Należy do niego ponad 80% wszystkich znanych gatunków zwierząt. Z medycznego punktu widzenia najważniejszą klasą stawonogów są owady (Insecta) i pajęczaki (Arachnida). Wśród owadów największe znaczenie dla człowieka mają pszczoły, osy, mrówki, komary, meszki, wszy, pchły, pluskwy, natomiast w klasie pajęczaków – kleszcze [1].
Omawiana grupa zwierząt może wywierać szkodliwy wpływ na swojego gospodarza w różny sposób, między innymi przez ukąszenia lub użądlenia. Ukąszenie jest definiowane jako uszkodzenie wywołane za pomocą aparatu gębowego, natomiast użądlenie za pomocą innej części ciała – żądła. U większości osób, najczęściej spotykaną reakcją na użądlenie/ukąszenie przez owada jest miejscowy i ograniczony obrzęk w narażonym miejscu. U części pacjentów może dojść do pojawienia się rozległego, miejscowego odczynu w punkcie ekspozycji [2]. 
Wśród owadów, największe znaczenie jako przenosiciele chorób zakaźnych mają komary. Jednak spośród tysięcy gatunków jedynie nieliczne mogą przenosić czynniki zakaźne. Schorzeniami, w których rola komarów jako wektorów infekcji jest oczywista, są: malaria, filariozy, żółta gorączka, zapalenia mózgu o różnej etiologii. Wymienione jednostki chorobowe dotyczą raczej krajów tropikalnych [3]. 
Czynnikami odpowiedzialnymi za powstanie odczynów w obrębie skóry są substancje hemolityczne zawarte w ślinie owadów. Prowadzą one do miejscowego wydzielania mediatorów zapalnych, m.in. histaminy, prostaglandyn. Na skutek wzrostu przepuszczalności naczyń krwionośnych dochodzi do pojawienia się wykwitów rumieniowo-obrzękowych/bąbli pokrzywkowych. Zmiany skórne powstałe po ukłuciach przez komary są na ogół liczne. Ze względu na towarzyszący świąd, często dodatkowym objawem jest obecność nadżerek na powierzchni wykwitów. U dzieci niekiedy obserwuje się odczyny pęcherzowe (tzw. culicosis bullosa) [4]. 
U większości osób najczęściej spotykaną reakcją na ukąszenie przez komara jest miejscowy i ograniczony obrzęk w miejscu narażenia. U części pacjentów obserwuje się obecność rozległego, miejscowego obrzęku w punkcie ekspozycji. Objawy ogólnoustrojowe po ukłuciu przez komary obserwowane są rzadko i są spotykane głównie u dzieci. Istotnym problemem jest alergia na ślinę komarów [5–6]. U osób nadwrażliwych na ślinę komara bardzo często występują przeciwciała zwane AMA (anti-mosquito antibodies) klasy IgE i IgG [7]. U tych pacjentów występuje sezonowy wzrost stężenia AMA, podobnie jak ma to miejsce w pyłkowicy. AMA klasy IgE są odpowiedzialne za bąble powstające w miejscu ukąszenia, w rzadszych przypadkach za wstrząs anafilaktyczny i napad astmy [8]. 
W okresie wiosenno-letnim, w warunkach europejskich, dużym problemem jest obecność meszek. Ich ukąszenia najczęściej dotyczą twarzy i odsłoniętych części ciała. Podobnie jak w przypadku komarów, groźne są tylko samice. Meszki nie przenoszą chorób, ale wydzielają silnie toksyczną ślinę. Niekiedy naciek zapalny jest na tyle duży, że istnieje konieczność wdrożenia intensywnego leczenia ogólnego przy zastosowaniu kortykosteroidów i leków przeciwhistaminowych. Zmianom skórnym może towarzyszyć gorączka [9].
Błonkoskrzydłe stanowią dużą grupę owadów, do której należą m.in. pszczoły, osy, mrówki. Wszystkie są odpowiedzialne za wywoływanie bolesnych ukłuć oraz odczynów alergicznych. Co ciekawe, pszczoły mogą użądlić swoją ofiarę tylko raz w życiu. Objawami użądlenia są ból, rumień, obrzęk, uczucie świądu. Zmiany mogą utrzymywać się przez kilka dni. W przypadku dostania się owada do jamy ustnej, istnieje ryzyko obrzęku języka, nagłośni, co może spowodować niedrożność dróg oddechowych. Mnogie ukąszenia mogą być przyczyną wysiewu licznych bąbli pokrzywkowych. Nadwrażliwość typu I przeciwko różnym składnikom jadu owadów błonkoskrzydłych powstaje na skutek powtarzających się użądleń. U tych osób zwiększa się ryzyko wystąpienia reakcji anafilaktycznej. Obserwuje się jednak swego rodzaju uodpornienie na działanie substancji zawartych w jadzie, np. u pszczelarzy [10]. 
W Europie i Ameryce Północnej większość gatunków mrówek nie jest zagrożeniem dla człowieka. Niebezpieczne dla zdrowia są mrówki czerwone i mrówki czarne. Jad mrówek jest bardzo toksyczny. Zawiera przede wszystkim alkaloidy z rodziny piperydyny. Typowymi wykwitami powstałymi po ukąszeniu przez mrówki są grudki otoczone rumieniowo-krwotoczną obwódką. Podobnie jak w przypadku owadów błonkoskrzydłych, z powodu ukąszenia mrówek u osób, u których rozwinęła się nadwrażliwość na jad, może dojść do rozwoju reakcji anafilaktycznej [11]. 
Istotny problem medyczny stanowią ukąszenia przez pluskwy. Owady te rozpoczynają swą aktywność wieczorem. W ciągu dnia lokalizują się w szczelinach podłóg, meblach. Mogą odżywiać się tylko raz w tygodniu i przez długi czas pozostawać bez pożywienia. Czynnikami, które je przyciągają, są ciepło i zapach ofiary. Klasycznymi objawami ukąszeń przez pluskwy są zgrupowane grudki, wykwity rumieniowo-obrzękowe, bąble pokrzywkowe, które mogą obejmować całe ciało [12].
W odniesieniu do wszy, częste zachorowania obserwuje się w wieku przedszkolnym i szkolnym. Samice składają jaja, które zwane są popularnie gnidami. W ciągu ośmiu dni wylegają się larwy i po przebyciu trzech cykli nimfy po okresie 2–3 tygodni osiągają dojrzałość płciową. W odróżnieniu od pluskiew wszy nie mogą przeżyć bez krwi żywiciela dłużej niż tydzień. Wyróżnia się trzy głównie gatunki wszy, które mają znaczenie w chorobotwórczości człowieka: wesz głowowa, wesz odzieżowa i wesz łonowa. Ukłucia powodują powstanie reakcji miejscowej w postaci rumieniowych, silnie swędzących grudek. Nasilony świąd i drapanie prowadzą do powstania nadżerek, strupów, a także nadkażenia bakteryjnego. Niektórzy określają ten stan wypryskiem wszawicowym (louse eczema). W nasilonych postaciach obserwuje się wystąpienie gorączki i powiększenie lokalnych węzłów chłonnych [13]. Wesz odzieżowa żywi się krwią, natomiast jaja składa na odzieży. Wesz odzieżowa jest wektorem duru epidemicznego, duru powrotnego i gorączki okopowej. Na skórze ciała obserwuje się obecność licznych przeczosów, przebarwień, blizn, wtórnego zliszajowacenia, co tworzy charakterystyczny obraz, określany jako skóra włóczęgi (cutis vagantium) [14]. Preferowaną lokalizacją dla wszy łonowej są okolice ciała bogate w gruczoły apokrynowe – wzgórek łonowy, doły pachowe. Dodatkowym objawem, charakterystycznym dla infestacji wszami jest występowanie tzw. plam błękitnych (maculae caeruleae). Są to szarobłękitne lub ciemnoszare plamy wielkości od kilku milimetrów do kilku centymetrów, będące następstwem ukłucia przez wesz i powstałego po nim krwotoku śródskórnego [15]. 
Spośród pajęczaków, które żywią się krwią człowieka i są odpowiedzialne za występowanie groźnych schorzeń, należy wymienić kleszcze. Ukąszenie przez kleszcza często pozostaje niezauważone. Wielu pacjentów z rozpoznaniem boreliozy nie podaje w wywiadzie ukąszenia. W przypadku zarażenia Borrelia burgdorferi, obserwuje się wystąpienie obwodowo szerzącego się rumienia (rumień wędrujący, erythema migrans). Przy usuwaniu kleszcza należy uważać, aby usunąć całość pajęczaka. Pozostawienie nawet małego fragmentu w skórze może prowadzić do odczynu zapalnego, ziarninowania, a nawet piodermii [16].
By zapobiegać ukąszeniom i użądleniom, najrozsądniejsze wydaje się być unikanie kontaktu z owadami poprzez zastosowanie repelentów, czyli środków odstraszających owady, odzieży ochronnej, moskitier. Taka profilaktyka najlepsze efekty przynosi w odniesieniu do komarów, meszek, kleszczy. Niszczenie owadów przy użyciu insektycydów rozpylanych na dużą skalę, ogranicza liczebność tych zwierząt, jednak w sposób istotny ingeruje w środowisko naturalne i u człowieka może być przyczyną alergii na zastosowane substancje.
Szczególne znaczenie w przypadku wszy, pcheł, pluskiew ma leczenie ukierunkowane na niszczenie głównie larwalnych form stawonogów. Należy pamiętać o poinformowaniu pacjenta o konieczności odpowiedniego postępowania z odzieżą i przedmiotami codziennego użytku. 
Jak wspomniano we wstępie, najczęściej spotykaną reakcją na użądlenie/ukąszenie przez owada jest miejscowy, ograniczony rumień i obrzęk. Objawy ogólne dotyczą osób z nadwrażliwością na jad określonego owada i dotyczą uogólnionych reakcji skórnych, śluzówkowych, objawów ze strony układu oddechowego, sercowo-naczyniowego, pokarmowego, neurologicznego. Odczyny ogólnoustrojowe dotyczą głównie reakcji po ukąszeniach owadów błonkoskrzydłych [17].
W leczeniu chorób skóry i również odczynów po ukąszeniach/użądleniach, zdecydowaną większość preparatów, stosowanych w formie miejscowej, stanowią leki zawierające w swym składzie kortykosteroidy. Spowodowane jest to wielokierunkowym działaniem tej grupy leków, które obejmuje właściwości przeciwzapalne, antyproliferacyjne i immunosupresyjne [18]. Jednak ze względu na możliwe liczne działania niepożądane, kortykosteroidy powinny być zalecane tyko w uzasadnionych przypadkach. Aplikować je należy przez krótki o...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy