Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadków

19 czerwca 2018

NR 11 (Październik 2016)

Fitoterapia w przeziębieniach u dzieci

0 76

Ostre zakażenia górnych dróg oddechowych, czyli tzw. przeziębienia (ostre zakażenie nosogardła i  zatok – rhinosinusitis) należą do bardzo częstych chorób u dzieci w każdym wieku, spowodowanych infekcją dróg oddechowych różnymi gatunkami wirusów (najczęściej rinowirusem). W ciągu roku może u dziecka wystąpić od kilku do kilkunastu przeziębień. 

Przeziębienie rozpoczyna się złym samopoczuciem, z gorączką i utratą apetytu, katarem, kaszlem, towarzyszącym bólem gardła, niekiedy głowy i mięśni, czasem biegunką i wymiotami. W łagodzeniu objawów przeziębienia u dzieci pomocne są preparaty roślinne o wielokierunkowym działaniu: zmniejszające obrzęk błony śluzowej nosa, wykrztuśne lub zmniejszające odruch kaszlu, obniżające gorączkę i działające przeciw drobnoustrojowo. Preparaty roślinne są szeroko wykorzystywane w lecznictwie otwartym w początkowej fazie infekcji przeziębieniowej o lekkim nasileniu, w celu zmniejszenia dolegliwości, jak i w zaburzeniach, które utrzymują się po chorobach infekcyjnych dróg oddechowych leczonych preparatami syntetycznymi czy antybiotykami. Zioła i preparaty roślinne bardzo często stosowane są w tzw. samoleczeniu. 

Bardzo ważne, żeby reagować już przy pierwszych objawach przeziębienia, co łagodzi objawy i niekiedy zmniejsza ryzyko powikłań. 

Z niefarmakologicznych metod [1] zaleca się odpowiednie nawodnienie, wilgotne, chłodne powietrze w pomieszczeniu, skuteczne czyszczenie nosa, odkrztuszanie i usunięcie wydzieliny z dróg oddechowych (kinezyterapia), a także odpowiednią dietę z ciepłymi pokarmami i napojami. 

Jednym z domowych sposobów zalecanych w początkowej fazie przeziębienia jest stopniowana kąpiel stóp: rozpoczęcie od około 33°C i stopniowe zwiększanie temperatury wody przez ostrożne dolewanie gorącej wody w ciągu 20 min, uwzględniając tolerancję, a następnie kąpiel, gorący napar z ziół napotnych i położenie się do łóżka [2]. 

Korzystne jest nawilżanie powietrza olejkami eterycznymi lub preparatami zawierającymi olejki eteryczne. 

Leczenie miejscowe

W przeziębieniach korzystny efekt wywierają olejki eteryczne (olejek eukaliptusowy, rozmarynowy, terpentynowy, sosnowy, jałowcowy, tymiankowy, miętowy), a także ich składniki, np. mentol lub kamfora, wchodzące w skład maści do nacierań, a także wykorzystywane do inhalacji i kąpieli [3].

Maści i żele zawierające olejki eteryczne, a także składniki olejków, zaleca się wcierać w skórę klatki piersiowej lub plecy w stanach zapalnych górnych i dolnych dróg oddechowych, przewlekłych chorobach oskrzeli z obfitą wydzieliną, na powierzchnię równą powierzchni dłoni. Nie należy stosować ich u niemowląt i dzieci poniżej 2. r.ż. bezpośrednio do nosa lub w okolicy, gdyż odruch Kretschmera może doprowadzić do upośledzenia oddechu, a nawet uduszenia [4].
Inhalacje przygotowuje się, dodając do 0,5 l wrzącej wody (ponad 90°C) w szklanym naczyniu 4–6 kropli olejku eterycznego, kolejne 0,5 l wrzącej wody wlewamy po upływie 5 min. Inhalacja powinna trwać co najmniej 10 min. Zaleca się głębokie oddychanie (korzystne nucenie, mruczenie, gdyż wibracje działają rozluźniająco na mięśnie) [4]. Należy zachować szczególną ostrożność, aby nie doszło do poparzenia, zwłaszcza jeżeli inhalacje stosujemy u małych dzieci.

Poza tym przy stosowaniu inhalacji mogą wystąpić niepożądane objawy w formie skurczu oskrzeli, stąd nie należy ich zalecać u dzieci ze skłonnością do zapalenia krtani, nawracających zapaleń oskrzeli lub w astmie oskrzelowej.

Korzystne jest nawilżanie powietrza olejkami eterycznymi lub preparatami zawierającymi olejki eteryczne. Do nawilżania powietrza można też wykorzystać mgiełkę solankową zabłocką, stosując ją w nawilżaczach do kaloryferów lub w nebulizatorze.

Nie zaleca się rozpylania olejków eterycznych za pomocą ultradźwięków w przypadku niemowląt i małych dzieci, gdyż kropelki olejków mogą dostać się do dolnych dróg oddechowych; takiego zagrożenia nie ma w przypadku inhalacji parowej. Metoda ultradźwiękowa może być natomiast wykorzystywana do nawilżania powietrza w pomieszczeniu, w którym przebywa dziecko. 

Przykłady preparatów do nacierań (powyżej 6. m.ż.), zawierających olejek eukaliptusowy i rozmarynowy oraz balsam peruwiański to: Depulol (Hasco-Lek SA) żel – produkt leczniczy. Dla dzieci powyżej 3. r.ż., można zastosować maść Pulmonil (Pampa) zawierającą tymol, mentol, olejek terpentynowy, sosnowy, jałowcowy, eukaliptusowy i kamforę.

Stany zapalne jamy ustnej i gardła

W tych stanach zaleca się dzieciom w wieku szkolnym i starszym płukanie 2–3 razy dziennie naparem z liści szałwii lekarskiej (Salviae officinalis folium) o silnych właściwościach antyseptycznych [5]: łyżeczkę liści szałwii (2,5 g), zalać 150 ml wrzącej wody, po 10 min odcedzić. Można też płukać gardło roztworem olejku szałwiowego (1–2 krople olejku zmieszać ze 100 ml wody). Dla dzieci powyżej 2 r.ż. i dorosłych zaleca się też płukanie roztworem wyciągu alkoholowego z liści szałwii lekarskiej (nalewka szałwiowa – Tinctura Salviae) i wody (1 łyżeczkę nalewki w 1 szklance wody). Można rozpylać w jamie ustnej u dzieci powyżej 
12. r.ż. (3–4-krotnie, 3 razy dziennie) preparat Tymsal Spray (Herbapol Kraków SA), który zawiera wyciąg z tymianku i nalewkę z liści szałwii lekarskiej. Suchość w jamie ustnej łagodzi ssanie cukierków szałwiowych (Verbena). Do spryskiwania podrażnionego gardła dzieciom powyżej 3. r.ż. można zastosować suplement diety Solkids gardło (Sequoia), który zawiera m.in. ekstrakt z propolisu (10%) i z szałwii, miód, witaminę A i C, olejek z owoców cytrusowych, ekstrakt z rozmarynu i z młodych pędów świerku. Preparat wykazuje właściwości przeciwwirusowe i antybakteryjne. W stanach zapalnych jamy ustnej i gardła zaleca się płukanie naparem z liści babki lancetowatej (Plantaginis lanceolatae folium), który bardzo dobrze łagodzi podrażnienia.

Stany zapalne uszu

W uśmierzaniu bólu w początkowym stadium infekcji pomocne są okłady z cebuli, działające przeciwzapalnie i antyseptycznie, dzięki uwalniającym się lotnym związkom siarki. W celu przygotowania okładu należy posiekaną surową cebulę umieścić w woreczku z gazy, ogrzać do 40°C, przyłożyć bez dociskania do ucha i po przykryciu poduszką utrzymywać okład 2 godz. W przypadku przedłużającego się bólu okład powtórzyć po 1 godz. Podobny okład można przygotować z glinki leczniczej, zmieszanej z gorącą wodą (argilloterapia) [4].

Preparaty roślinne, których substancjami czynnymi są śluzy, wykazują właściwości łagodzące odruchy kaszlowe, poprzez zmniejszanie nadwrażliwości receptorów kaszlu w górnych drogach oddechowych.

Leczenie wewnętrzne

Kaszel nieproduktywny

Preparaty roślinne, których substancjami czynnymi są śluzy, wykazują właściwości łagodzące odruchy kaszlowe, poprzez zmniejszanie nadwrażliwości receptorów kaszlu w górnych drogach oddechowych. Śluzy nie ulegają wchłanianiu, działają wyłącznie miejscowo, powlekają zmienioną zapalnie błonę śluzową jamy ustnej i gardła, zabezpieczając ją przed czynnikami drażniącymi. 

Na podstawie oceny wyników dostępnych badań Komisja E działająca w Niemczech od 1979 r. zajmująca się weryfikacją skuteczności i bezpieczeństwa surowców roślinnych [4] podaje, że korzeń prawoślazu (Althaeae radix) ze względu na zawartość śluzu łagodzi podrażnienia, hamuje ruch rzęskowy i zwiększa fagocytozę. We wskazaniach opracowanych przez Komitet ds. Produktów Leczniczych Roślinnych (HMPC) przy Europejskiej Agencji Leków (EMA) [6] wymienia się nie tylko łagodzenie podrażnień błony śluzowej górnych dróg oddechowych i towarzyszącego suchego kaszlu, ale także żołądka i jelit. Zaleca się stosowanie maceratów z korzenia prawoślazu, jednorazowo: dla młodzieży i dorosłych z 0,5–3,0 g, dla dzieci w wieku 6–12 lat z 0,5–1,5 g oraz z 0,5–1,0 g dla dzieci od 3 do 6 lat, 3 razy dziennie. Dzieciom poniżej 
3. r.ż. stosowanie nie jest zalecane bez konsultacji z lekarzem. Macerat jest wykorzystywany do przygotowania syropów prawoślazowych (recepturowych lub gotowych syropów różnych producentów), które należy dawkować zgodnie z zaleceniem zamieszczonym na ulotce. Podobne właściwości do korzenia wykazują liście prawoślazu (Althaeae folium), dostępne jako zioło pojedyncze, które można też wykorzystać jako składnik recepturowych mieszanek ziołowych [7].

Porost islandzki (Lichen islandicus) obok śluzu o właściwościach osłaniających zawiera gorzkie kwasy porostowe o działaniu przeciw drobnoustrojom i pobudzającym łaknienie. Wyciąg wodny z porostu islandzkiego jest składnikiem syropów (np. Syrop Islandzki na kaszel – Solinea) zalecanych w kaszlu dla dzieci od 1 r.ż., a także pastylek do ssania (np. Fiorda – Phytopharm Klęka SA) dla dorosłych i dzieci od 4. r.ż. (posiadających umiejętność ssania), zarówno w kaszlu nieproduktywnym, jak i w podrażnieniach gardła i krtani. Porost islandzki zawiera też syrop Pelavo Oskrzela (USP Zdrowie), zawierający również wyciąg z pelargonii afrykańskiej, a także witaminę C i cynk. Jest zalecany dla dzieci powyżej 3. r.ż.

Porost islandzki dostępny jest jako zioło pojedyncze, z którego zaleca się przygotowanie odwaru lub najczęściej naparu poprzez zalanie 1 łyżeczki surowca filiżanką wrzącej wody i przecedzenie po 10 min. Każdorazowo należy przygotować świeży napar. Jeżeli chcemy się pozbyć gorzkich kwasów porostowych, należy zdekantować szybko pierwszą porcję wody, a po zalaniu następną porcją, pozostawić do zaparzenia. Napar tak przygotowany ma jednak słabsze działanie przeciwbakteryjne.

Z innych surowców śluzowych w podrażnieniach błony śluzowej i kaszlu pomocne są kwiaty ślazu dzikiego (Malvae sylvestris flos) i liście ślazu (Malvae folium), pochodzące z dwóch gatunków: ślazu dzikiego (Malva sylvestris) i ślazu zaniedbanego (Malva neglecta). Z kwiatów ślazu dzikiego zaleca się przygotowanie naparu lub odwaru jednorazowo z 1,5–2,0 g, natomiast odwar z 5,0 g suchych liści dziennie (zalanie zimną wodą i ogrzewanie w temperaturze wrzenia) lub maceracji (zalanie zimną wodą na 2–3 godziny). Po przesączeniu i podgrzaniu napar/odwar pić wolno kilka razy dziennie. Powyższe dawki są średnimi, brak danych dotyczących dawkowania u dzieci (monografie tych surowców są na etapie konsultacji przez EMA).

Kwiaty dziewanny (Verbasci flos) zawierają irydoidy, śluz i saponiny, stąd obok właściwości przeciwzapalnych i osłaniających działają też wykrztuśnie [8]. Należy stosować wyłącznie korony z pręcikowiem o żółtej barwie (ciemnienie kwiatów jako wynik niewłaściwego suszenia, związane jest z hydrolizą glukozydów irydoidowych do granatowych aglikonów). 

Ponieważ w przeziębieniu obserwowane są niedobory witaminy C, można je uzupełniać, podając herbatkę z owoców róży.

Napary zaleca się przygotowywać z 3,0–4,0 g (1 łyżka) kwiatów na 1 filiżankę (200 ml) wrzącej wody, a po odstawieniu na 15 min i przesączeniu pić między posiłkami. Napar z kwiatów dziewanny charakteryzuje się przyjemnym smakiem, stąd chętnie jest pity przez niemowlęta i małe dzieci [4]. EMA zaleca picie 3–4 razy dziennie odwaru lub naparu z 1,5–2,0 g kwiatów, w celu łagodzenia objawów bólu gardła z towarzyszącym suchym kaszlem, ale wyłącznie dla młodzieży powyżej 12. r.ż., dorosłych i osób starszych (dla dzieci poniżej 12 lat brak dostatecznych danych).

Popularne syropy z kwiatów dziewanny to: Sirupus Verbasci (Hasco-Lek SA), Noverban (Prolab), standaryzowane na zawartość aukubiny, irydoidu o działaniu przeciwzapalnym. 

Liście babki lancetowatej (Plantaginis lanceolatae folium) zawierają śluzy łagodzące podrażnienia jamy ustnej i gardła, irydoidy o działaniu przeciwzapalnym, akteozyd (surowiec według FP X, powinien zawierać nie mniej niż 1,5% pochodnych kwasu orto-dihydroksycynamonowego w przeliczeniu na akteozyd), uczestniczący z innymi składnikami w aktywności immunostymulującej, przeciwwirusowej i przeciwbakteryjnej [9]. Wyciąg płynny z liści babki lancetowatej jest składnikiem syropów, np. Syrop Plantago Lanceolata (Phytopharm Klęka SA) zalecany dzieciom od 3. r.ż., czy Sirupus Plantaginis (Hasco-Lek SA) dla dzieci powyżej 6. r.ż.

Napar z dwóch łyżeczek liści babki lancelowatej (4,0–6,0 g to dawka dzienna) i 150 ml wrzącej wody zaleca się młodzieży i dorosłym pić 2–3 razy dziennie.

W suchym kaszlu można stosować syropy złożone, zawierające obok składników roślinnych kodeinę: np. Syrop sosnowy złożony (Sirupus Pini compositus), w którego skład wchodzi wyciąg sosnowy z nalewką z kopru włoskiego i kodeina, dla dzieci powyżej 6 r.ż., albo dekstrometorfan 
np. syrop Dexapico (wyciąg wodny z kwiatostanu lipy i bromowodorek dekstrometorfanu), zalecany dzieciom od 2. r.ż.

FP X proponuje mieszankę ziołową: zioła przeciwkaszlowe (Species antibechicae), zawierającą: korzeń prawoślazu (Althaeae radix) 30 cz, liść babki lancelowatej (Plantaginis lanceolate folium) 25 cz, liść ślazu (Malvae folium) 

20 cz, owoc kopru włoskiego (Foeniculi fructus) 15 cz, ziele tymianku (Thymi herba) 10 cz.

Kaszel produktywny

W kaszlu z towarzyszącą lepką wydzieliną (dzieci w wieku 1–5 lat wydzielają więcej śluzu niż osoby dorosłe) zalecane są głównie surowce roślinne zawierające saponiny i olejek eteryczny, upłynniające śluz (sekretolityki) i usprawniające ruch rzęsek (mukokinetyki). Saponiny drażnią nerw błędny w żołądku i na drodze odruchowej, stymulują sekrecję w oskrzelach, a w związku ze zdolnością do obniżania napięcia powierzchniowego, zmniejszają też lepkość wydzieliny. Ważna w kaszlu produktywnym jest zwiększona podaż płynów, również w formie herbatek ziołowych, co przyczynia się do nawodnienia organizmu i większego upłynnienia wydzieliny oskrzelowej.

Korzeń lukrecji (Liquiritiae radix) [10] o zawartości nie mniejszej niż 4% kwasu 18β-glicyryzynowego, zalecany jest w formie odwaru (EMA) z 1,5–2,0 g korzeni w 150 ml wody, 2–4 razy dziennie jako środek wykrztuśny w kaszlu towarzyszącym przeziębieniu oraz 2 razy dziennie w dolegliwościach trawiennych (uczucie pieczenia, niestrawność), wyłącznie dla dorosłych i młodzieży powyżej 18. r.ż. Wykazano też działanie przeciwwirusowe korzeni lukrecji [11]. Przedłużone stosowanie (powyżej 4 tygodni) w wysokich dawkach może spowodować retencję wody, hipokalemię, nadciśnienie, zaburzenia rytmu serca (jak przy przedawkowaniu kortykosteroidów) [12].

Komisja E [4] poleca do picia do 5 razy dziennie w różnych rodzajach kaszlu, nie określając wieku dziecka, napar z 1 łyżeczki na filiżankę mieszanki ziołowej: Liquiritiae radix 50 g, Primulae radix 10 g, Althaeae radix 30 g, Anisi fructus 10 g. Schilcher zaleca pić kilka razy w ciągu dnia napar z mieszanki ziołowej: Althaeae radix 8 cz., Liquiritiae radix 4 cz., Farfarae folium 4 cz., Verbasci flos 2 cz., Anisi fructus 2 cz., z 1 łyżki na filiżankę dla dzieci sta...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Forum Pediatrii Praktycznej"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły niepublikowane w formie papierowej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy