Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadków

25 maja 2018

NR 18 (Grudzień 2017)

Świąd w chorobach dermatologicznych u dzieci

0 275

Zgodnie z definicją, świądem nazywamy odczucie prowadzące do intensywnego drapania. Zależnie od czasu trwania, wyróżniamy dwie fazy świądu – ostrą (nazywaną też obronną) oraz przewlekłą (trwającą ponad 6 tygodni), najczęściej towarzyszącą chorobom układowym lub mającą charakter idiopatyczny. Uczucie świądu towarzyszy najczęściej chorobom skóry o podłożu zapalanym, a przez pacjentów uważane jest za jedną z najbardziej nieprzyjemnych i obciążających psychicznie dolegliwości. Jest to najczęstszy objaw spotykany w dermatologii, bardzo subiektywny i stanowi nie lada wyzwanie nawet dla bardzo doświadczonych specjalistów.

Przewodzenie świądu oraz jego mediatory

Świąd jest rodzajem czucia powierzchownego. Bodźce środowiska zewnętrznego (mechaniczne, chemiczne czy termiczne) oddziałują na zakończenia nerwowe skóry (receptory), generując impulsy nerwowe, które za pomocą bezmielinowych włókien nerwowych typu C (odpowiedzialnych za odczuwanie świądu rozlanego) oraz włókien typu A-δ (odpowiedzialnych za odczuwanie świądu zlokalizowanego) przekazywane są do rdzenia kręgowego a następnie do OUN.
Wiele mediatorów (głównie zapalnych) odgrywa znaczącą rolę jako bodźce dla receptorów nerwowych. Należą do nich przekaźniki działające centralnie i/lub obwodowo, jak histamina, różnego rodzaju proteazy, substancja P, 
NGF (ang. nerve growth factor) czy prostaglandyny. Mogą one bezpośrednio wywołać uczucie świądu lub działać pośrednio, poprzez nasilenie reakcji pozostałych mediatorów lub wyrzut histaminy z komórek tucznych [1, 2].

Świąd towarzyszący chorobom skóry wieku dziecięcego

Świąd jest objawem dotyczącym osób dorosłych oraz dzieci. Jest wiodącym symptomem zarówno w chorobach o podłożu zapalnym/alergicznym (np. pokrzywka, atopowe zapalenie skóry), jak i w chorobach pasożytniczych, w chorobach układowych czy nowotworowych – niejednokrotnie sprawiając trudności diagnostyczne oraz lecznicze.
Poniżej przedstawiamy wybrane dermatozy wieku dziecięcego przebiegające ze świądem.

Atopowe zapalenie skóry

Atopowe zapalenie skóry jest jedną z najczęstszych chorób skóry, którym towarzyszy świąd. Jest on na tyle ważnym aspektem choroby, że zajmuje pierwsze miejsce w kryteriach większych rozpoznania AZS według Hanifiina i Rajka. Napady świądu bywają bardzo intensywne i niejednokrotnie warunkują jakość życia pacjentów. Często też świąd jest pierwszym objawem zapowiadającym zaostrzenie choroby, a czynnikami prowokującymi są: ekspozycja na aeroalergeny, alergeny pokarmowe czy inne bodźce, jak stres emocjonalny, przegrzanie, pot, kontakt z wełną lub innymi szorstkimi tkaninami. U większości dzieci obserwuje się również sezonowe nasilenie ciężkości objawów (w tym świądu), np. w okresie wiosennym lub zimowym.
Patogeneza świądu w AZS nie jest do końca poznana, a rola mediatorów nie do końca jasna. Niedostateczna skuteczność leków przeciwhistaminowych w łagodzeniu objawów przemawia za tym, że histamina prawdopodobnie nie jest jedynym mediatorem odpowiedzialnym za uczucie świądu w tej chorobie [3, 4].
Poza lekami przeciwhistaminowymi ważne jest leczenie miejscowe. W momentach zaostrzeń choroby stosuje się miejscowe glikokortykosteroidy, a także inhibitory kalcyneuryny (pimekrolimus i takrolimus). Jednak w przypadku łagodzenia uczucia świądu bardzo ważną rolę odgrywa prawidłowa pielęgnacja skóry – stosowanie emolientów do mycia i smarowania.

Pokrzywka

Ostra pokrzywka to kolejna częsta dermatoza przebiegająca ze świądem skóry. Wykwitem pierwotnym jest bąbel, będący wynikiem uwolnienia mediatorów procesów alergiczno-zapalnych (głównie histaminy), które działając bezpośrednio na naczynia, powodują kurczenie się komórek śródbłonka, poszerzenie przestrzeni międzykomórkowych, wzmożoną przepuszczalność naczyń i w efekcie powstanie obrzęku skóry właściwej. Te same mediatory, pobudzając dodatkowo zakończenia nerwowe znajdujące się w skórze, wywołują powstawanie bodźca, który następnie przewodzony jest do OUN, dając uczucie świądu. W przebiegu pokrzywki u dzieci z niewyjaśnionych przyczyn świąd występuje rzadziej niż u dorosłych. Największe nasilenie przybiera tuż przed formowaniem się zmian i w czasie ich formowania, szybko ustępując. Tak jak w innych chorobach przebiegających ze świądem, dolegliwości nasilają się głównie w godzinach wieczornych [5]. W przypadku pokrzywki najważniejsze jest usunięcie czynnika wywołującego zmiany. Dodatkowo w leczeniu wykorzystywane są doustne preparaty przeciwhistaminowe, które zmniejszają częstość występowania zmian skórnych, a także eliminują odczucie świądu skóry.

Mastocytoza

Plamy, grudki oraz ogniska typu plaque to typowe wykwity skórne występujące w tej chorobie. Zawierają one skupiska mastocytów, które ulegają degranulacji pod wpływem czynników wyzwalających (np. mechanicznych, termicznych). W efekcie na skórze ciała, w miejscach zmienionych chorobowo pojawiają się zmiany pokrzywkowe z towarzyszącym nasilonym świądem – tzw. objaw Dariera. Mastocytoza jest chorobą układową, gdyż zmiany oprócz skóry zajmują również przełyk, nerki, płuca oraz inne narządy wewnętrzne, a także szpik. Stosuje się terapię objawową, takimi preparatami jak leki przeciwhistaminowe czy kromoglikan sodowy. W ciężkich przypadkach wskazane jest zastosowanie miejscowej lub ogólnej steroidoterapii [6, 7].

Świąd odbytu

Świąd odbytu najczęściej występuje wtórnie do istniejącej choroby, czy stanu klinicznego lub ma charakter idiopatyczny. Czas trwania objawów zazwyczaj waha się od kilku tygodni nawet do kilku lat. W przypadku gdy nie stwierdzamy towarzyszących zmian skórnych okolicy krocza lub zmian układowych, wykluczamy takie czynniki jak zła dieta, nieprawidłowa higiena osobista lub też zmiany wynikające z zaburzeń psychogennych. Zmiany wtórne najczęściej pojawiają się w przebiegu biegunek, przetok okołoodbytniczych, wypadania odbytu czy w przebiegu chorób skórnych, takich jak łuszczyca, kontaktowe zapalnie skóry lub łojotokowe zapalenie skóry. U dzieci bardzo częstą przyczyną jest zakażenie owsikiem ludzkim. Do zakażenia dochodzi drogą pokarmową (w wyniku złych nawyków higienicznych), a osobniki dorosłe zazwyczaj wydostają się przez odbyt porą nocną, po zaśnięciu dziecka, zostawiając za sobą jaja pasożytów. Świąd, który towarzyszy owsicy, w efekcie powoduje uporczywe drapanie, a w jego następstwie powstanie zmian wypryskowych, przeczosów i płytkich nadżerek. Pomocna w łagodzeniu świądu może okazać się np. anestezyna w maści [8, 9, 10].

Świąd skóry owłosionej głowy

Świąd zlokalizowany w tej okolicy zazwyczaj jest efektem stanu zapalnego, np. w przebiegu łojotokowego zapalenia skóry, zapalenia mieszków, zmian kontaktowych czy łuszczycowych. Zastosowane leczenie powinno być przyczynowe, a dodatkowo dla złagodzenia dolegliwości należy stosować delikatne środki pielęgnacyjne [11]. 

Świerzb

Do zachorowania na świerzb dochodzi podczas bezpośredniego kontaktu z osobą chorą. Zarażenie świerzbowcem ludzkim łatwo szerzy się w środowiskach dziecięcych oraz wśród domowników. Klasycznym objawem świerzbu jest świąd, który może być zlokalizowany lub uogólniony. Największą intensywność osiąga wieczorem oraz w nocy. Zazwyczaj pierwsze objawy pojawiają się od 3 do 6 tygodni po zakażeniu. Świąd związany jest z odpowiedzią odpornościową na osobniki świerzbowca oraz ich jaja. Charakterystyczne są przecinkowate tunele utworzone przez samicę świerzbowca. Dodatkowo pojawia się wtórna osutka jako reakcja alergiczna na odchody roztoczy, widoczna w postaci swędzących drobnych grudek. U małych dzieci możliwe jest występowanie zmian na skórze owłosionej głowy, twarzy oraz na dłoniach i podeszwach, czego zazwyczaj nie widuje się u osób dorosłych [12].

Wszawica

Na zachorowanie wszą ludzką bardziej podatne są dzieci oraz osoby, które mają długie włosy. Dodatkowym czynnikiem sprzyjającym rozprzestrzenianiu się zakażenia są duże skupiska ludzkie – nadal obserwuje się epidemie choroby w przedszkolach oraz szkołach. Wszy bytują na skórze owłosionej głowy, gdzie przytwierdzają swoje jaja lub gnidy do łodygi włosa, a odżywiają się przez pobieranie krwi ze skóry głowy. To właśnie ukąszenia wywołują uczucie świądu, a w następstwie drapania często dochodzi do wtórnego nadkażenia (tzw. wyprysk wszawicowy) [13]. 
W przypadku świądu związanego z infekcjami pasożytniczymi najważniejsze j...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Forum Pediatrii Praktycznej"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły niepublikowane w formie papierowej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy