Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pediatria interdyscyplinarna

12 maja 2021

NR 38 (Kwiecień 2021)

Niski wzrost w praktyce pediatry – opis 3 przypadków

35

W codziennej praktyce pediatrów i lekarzy rodzinnych niedobór wzrostu jest najczęściej diagnozowanym zburzeniem wzrastania. Niski wzrost definiujemy jako wysokość ciała dziecka poniżej dwóch odchyleń standardowych (-2 SD) od średniej dla danej populacji, wieku i płci. Diagnostyka niedoboru wzrostu skupia się z jednej strony na wykluczeniu konkretnych nieprawidłowości i chorób prowadzących do zahamowania wzrastania, a z drugiej strony ma na celu odpowiednią kwalifikację dziecka do leczenia przyczynowego, w tym do leczenia rekombinowanym hormonem wzrostu (recombinant human growth hormone, rhGH) w ramach dostępnych w Polsce programów lekowych finansowanych przez NFZ. Zdecydowaną większość badań we wstępnej diagnostyce można wykonać w warunkach ambulatoryjnych. Dopiero konieczne badania specjalistyczne, w tym testy oceniające wydzielanie hormonu wzrostu oraz ewentualna kwalifikacja do leczenia rhGH powinny być przeprowadzane w warunkach szpitalnych

Przypadek I

12,5-letni chłopiec skierowany do oddziału endokrynologii dziecięcej w celu diagnostyki niskiego wzrostu. Urodzony z ciąży I, porodu siłami natury, w 39. tygodniu, z masą ciała 3,500 kg (ok. 50. centyla [1]), długością ciała 51 cm (< 3. centyla [1]), oceniony na 10 punktów w skali Apgar. Dotychczas bez chorób przewlekłych. Według dostępnych danych krzywa wzrastania od drugiego roku życia przebiegała poniżej 3. centyla [2] (ryc.1, linia czerwona) z tendencją do stopniowego zwiększania niedoboru wysokości ciała (odchylanie się krzywej). Średnia wysokości ciała rodziców 172,5 cm (10.–25. centyl).
W dniu przyjęcia do oddziału wysokość ciała dziecka wynosiła 134 cm (< 3 centyla, -3 SD), masa ciała 24 kg (< 3. centyla), BMI 13,6 kg/m² (< 3. centyla). Budowa ciała była drobna, proporcjonalna, poza niedoborem wysokości i masy ciała, nie stwierdzono istotnych nieprawidłowości w badaniu przedmiotowym. Chłopiec był w okresie przedpokwitaniowym.
Na podstawie RTG nadgarstka i ręki niedominującej wiek kostny oceniono na 10 lat. Potwierdzono prawidłową funkcję tarczycy, nerek oraz wątroby. Rozpoczęto diagnostykę w kierunku niedoboru hormonu wzrostu. Zarówno w teście spontanicznego wydzielania hormonu wzrostu we śnie, jak i w teście stymulacyjnym z klonidyną nie uzyskano prawidłowego (≥ 10 ng/ml) wydzielania hormonu wzrostu – maksymalne stężenie hormonu wzrostu wynosiło 7,6 ng/ml. Jednoczasowo wykonano test przesiewowy w kierunku celiakii, uzyskując silnie dodatnie miano przeciwciał przeciw transglutaminazie tkankowej w klasie IgA (122,88 j., przy normie 0–19,9 j).
W związku z podejrzeniem celiakii nie kontynuowano diagnostyki w kierunku niedoboru hormonu wzrostu. Chłopca zakwalifikowano do gastroskopii wraz z biopsją dwunastnicy. Na podstawie badania histopatologicznego rozpoznano celiakię (zmiany typu Marsh II/III). Wprowadzono dietę bezglutenową i zdecydowano o dalszej obserwacji przebiegu wzrastania.
Chłopiec prawidłowo stosował się do otrzymanych zaleceń dietetycznych, jednak po ponad roku diety bezglutenowej nadal obserwowano istotny niedobór wysokości ciała bez tendencji do poprawy (ryc.1, linia zielona). W wieku 14 lat chłopiec został ponownie skierowany do oddziału endokrynologii dziecięcej w celu kontynuacji diagnostyki niedoboru wzrostu. W kolejnych testach stymulacyjnych wydzielanie hormonu wzrostu również było nieprawidłowe. Wykonano MRI układu podwzgórzowo-przysadkowego, wykluczono organiczne przyczyny zaburzeń wydzielania hormonu wzrostu. U chłopca rozpoznano idiopatyczną somatotropinową niedoczynność przysadki (SNP) i zakwalifikowano do leczenia rekombinowanym ludzkim hormonem wzrostu (recombinant human growth hormone, rhGH), uzyskując szybkie przyspieszenie wzrastania i znaczną poprawę wysokości ciała (ryc. 1, linia niebieska).
 

POLECAMY

Ryc. 1. Siatka centylowa chłopca opisanego w przypadku I. Linia czerwona odzwierciedla krzywą wzrastania dziecka przed rozpoczęciem diagnostyki, zielona po rozpoznaniu celiakii (zielona strzałka wskazuje na moment rozpoczęcia leczenia dietą bezglutenową), niebieska linia to krzywa wzrastania po włączeniu leczenia rekombinowanym hormonem wzrostu (niebieska strzałka to moment rozpoczęcia terapii). Na podstawie siatek centylowych dla dzieci warszawskich Palczewskiej i Niedźwieckiej [2].


Przypadek II

7-letnia dziewczynka przyjęta do oddziału endokrynologii dziecięcej w celu diagnostyki niskiego wzrostu. Urodzona z ciąży I, drogą cięcia cesarskiego, w 40. tygodniu ciąży, z hipotrofią wewnątrzmaciczną – masa ciała 2,400 kg (< 3. centyla [1], -2,5 SD), długość ciała 50 cm (25.–50. centyl [1]), oceniona na 4-7-8-10 punktów w skali Apgar. Do dnia przyjęcia u dziewczynki nie stwierdzano chorób przewlekłych, nie przyjmowała też leków na stałe.
Krzywa wzrastania już od okresu niemowlęcego przebiegała stale ok. 1–2 cm poniżej 3. centyla [2] (ryc. 2, linia czerwona). Średnia wysokości ciała rodziców wynosiła 159,5 cm (10.–25. centyl). W dniu przyjęcia do oddziału wysokość ciała dziewczynki wynosiła 111 cm (< 3. centyla), masa ciała 16,4 kg (< 3. centyla), BMI 13,2 kg/m² (ok. 3. centyla). Budowa ciała była drobna, proporcjonalna. Dziewczynka była w okresie przedpokwitaniowym. 
Wiek kostny oceniono na 5,5 lat. Potwierdzono prawidłową funkcję tarczycy, nerek oraz wątroby. Wykluczono celiakię i inne zaburzenia wchłaniania. Wykonano badanie cytogenetyczne z limfocytów krwi obwodowej i potwierdzono prawidłowy kariotyp żeński 46,XX. Na podstawie prawidłowego wyniku testu spontanicznego wydzielania hormonu wzrostu we śnie (maksymalne stężenie hormonu wzrostu 22,7 ng/ml) wykluczono SNP.
Dziewczynkę zakwalifikowano do leczenia rhGH w ramach programu lekowego NFZ dla dzieci urodzonych jako zbyt małe w porównaniu do czasu trwania ciąży (small for gestatnional age – SGA/intrauterine growth retardation – IUGR). Dziewczynka po 1,5 roku leczenia przebiegającego bez powikłań uzyskała wzrost powyżej 3. centyla, a po 4 latach powyżej 10. centyla (ryc. 2, linia niebieska).
 

Ryc. 2. Siatka centylowa dziewczynki opisanej w przypadku II. Linia czerwona odzwierciedla krzywą wzrastania dziecka przed rozpoczęciem diagnostyki, niebieska po włączeniu leczenia rekombinowanym hormonem wzrostu (niebieska strzałka to moment rozpoczęcia terapii). Na podstawie siatek centylowych dla dzieci warszawskich Palczewskiej i Niedźwieckiej [2]. 


Przypadek III

4,5-letnia dziewczynka z rozpoznaną dwa lata wcześniej, prawidłowo wyrównaną niedoczynnością tarczycy została skierowana do oddziału endokrynologii dziecięcej w celu diagnostyki niskiego wzrostu. Urodzona z ciąży I, siłami natury, w 38. tygodniu ciąży, z masą ciała 2,640 kg (10.–25. centyl [1]), długością ciała 50 cm (50.–75. centyl [1]), oceniona na 10 punktów w skali Apgar.
Według dostępnych danych krzywa wzrastania od około drugiego roku życia stale przebiegała poniżej 3. centyla [2], z wyraźną tendencją do pogłębiania niedoboru wysokości ciała w ostatnim roku (ryc. 3, linia czerwona). Średnia wysokości ciała rodziców 172 cm (ok. 90. centyla). W dniu przyjęcia do oddziału wysokość ciała dziewczynki wynosiła 98 cm (< 3. centyla). W badaniu przedmiotowym, poza nieco krępą przysadzistą budową ciała i dość licznymi znamionami barwnikowymi, nie stwierdzono istotnych nieprawidłowości.
Wiek kostny oceniono na 4 lata. Potwierdzono prawidłowe wyrównanie funkcji tarczycy. Wykluczono zaburzenia funkcji nerek i wątroby oraz celiakię i inne zaburzenia wchłaniania. W teście spontanicznego wydzielania hormonu wzrostu po zaśnięciu uzyskano prawidłowy wynik (maksymalne stężenie hormonu wzrostu 28,2 ng/ml), co pozwoliło wykluczyć SNP. Na podstawie wykonanego rutynowo badania cytogenetycznego z limfocytów krwi obwodowej rozpoznano zespół Turnera – nieprawidłowy kariotyp 45,X. Dziewczynkę zakwalifikowano do leczenia rhGH w ramach programu lekowego NFZ dla dziewcząt z zespołem Turnera – po 3 latach leczenia osiągnęła wysokość ciała odpowiadającą 3. centylowi (ryc. 3, linia niebieska).
 

Ryc. 3. Siatka centylowa dziewczynki opisanej w przypadku III. Linia czerwona odzwierciedla krzywą wzrastania dziecka przed rozpoczęciem diagnostyki, niebieska po włączeniu leczenia rekombinowanym hormonem wzrostu (niebieska strzałka to moment rozpoczęcia terapii). Na podstawie siatek centylowych dla dzieci warszawskich Palczewskiej i Niedźwieckiej [2]. 

Omówienie przypadków

Przedstawione przypadki reprezentują trzy najliczniejsze grupy dzieci kwalifikowanych do leczenia rhGH w ramach programów lekowych finansowanych przez NFZ (niedobór wysokości ciała w przebiegu SNP, zespołu Turnera oraz u dzieci urodzonych z SGA/IUGR) [3]. Obecnie w Polsce leczenie rhHG jest refundowane także dla dzieci z zespołem Pradera-Williego oraz z niedoborem wysokości ciała w przebiegu przewlekłej niewydolności nerek.
Opis pierwszego przypadku należy traktować przede wszystkim jako ostrzeżenie przed pułapką czyhającą na każdego klinicystę – jedna choroba nie wyklucza drugiej. Opisany chłopiec stanowi typowy przykład pacjenta, u którego współwystępują dwie choroby, z których każda prowadzi do zaburzeń wzrastania. Zwraca uwagę istotny, pogłębiający się w kolejnych latach, niedobór wzrostu (-3 SD) oraz stosunkowo późny wiek dziecka w momencie rozpoczęcia diagnostyki. Rutynowo diagnostyka niskiego wzrostu obejmuje wykluczenie zaburzeń wchłaniania, w tym celiakii, która stanowi stosunkowo częstą przyczynę niedoboru wzrostu. Dzieci z celiakią po wprowadzeniu diety bezglutenowej zwykle szybko nadrabiają „stracony czas” i istotnie przyspieszają wzrastanie, co prowadzi do poprawy wysokości ciała. Redukcja wcześniejszego niedoboru wysokości ciała jest zwykle wykładnikiem prawidłowej realizacji otrzymanych zaleceń dietetycznych. Jeśli jednak tak się nie dzieje, pomimo „zdyscyplinowania” pacjenta i jego rodziców należy, w myśl wyżej wspomnianej zasady, poszukiwać innych przyczyn zaburzeń wzrastania u dziecka.
Drugi z omówionych przypadków stanowi przykład dziecka urodzonego z niedoborem masy ciała, które w ciągu czterech pierwszych lat życia nie wyrównało niedoboru wysokości ciała. Dzieci te od stosunkowo niedawna (od 2016 roku [3]), po wykluczeniu innych przyczyn niedoboru wzrostu (w tym SNP), mogą być kwalifikowane do leczenia rhGH w ramach programu lekowego NFZ dla dzieci urodzonych jako zbyt małe w porównaniu do czasu trwania ciąży (SGA/IUGR). Biorąc pod uwagę zróżnicowaną etiologię hipotrofii wewnątrzmacicznej (m.in. płodowy zespół alkoholowy, chromosomopatie (np. zespół Silvera-Russella), zakażenia wewnątrzmaciczne, ciąże mnogie, choroby u matki, przyczyny łożyskowe), jest to zdecydowanie najbardziej różnorodna grupa pacjentów leczonych hormonem wzrostu. W grupie tej znajdują się zarówno dzieci urodzone przedwcześnie, jak też dzieci urodzone o czasie.
Dziewczynki z zespołem Turnera (pacjentka omówiona w trzecim przykładzie) z wysokością ciała poniżej 3. centyla także mogą być kwalifikowane do leczenia rhGH. Wydzielanie hormonu wzrostu jest w tej grupie prawidłowe. Dziewczęta z zespołem Turnera cechuje obwodowa oporność na hormon wzrostu, co powoduje, że wymagają one stosowania większych dawek hormonu wzrostu niż pacjenci z SNP, co jednak nie zawsze zapewnia dobrą odpowiedź wzrostową. W wielu pracach udowodniono jednak, że terapia rhGH zwiększa wzrost ostateczny tych pacjentek, ma pozytywny wpływ na proporcje ciała, obniża ciśnienie tętnicze krwi i stężenie wszystkich frakcji cholesterolu w surowicy oraz korzystnie wpływa na rozwój psychospołeczny. Oznaczenie kariotypu z limfocytów krwi obwodowej jest obecnie standardowym postępowaniem u dziewczynek z niskim wzrostem i powinno być wykonane nawet jeśli pozostałe cechy fenotypowe zespołu Turnera nie występują lub są bardzo dyskretnie wyrażone. Należy pamiętać, że niedobór wysokości ciała jest najczęstszą manifestacją kliniczną zespołu Turnera.

Niski wzrost – definicja

Według większości międzynarodowych wytycznych i stanowisk niski wzrost definiujemy jako wysokość ciała dziecka poniżej dwóch odchyleń standardowych (–2 SD) od średniej dla danej populacji, wieku i płci [4, 5].
Pomiary antropometryczne powinny być wykonywane w godzinach porannych, w tzw. pozycji frankfurckiej (głowa ustawiona prosto, linia wzroku równoległa do podłoża), przy użyciu odpowiedniego sprzętu (np. stadiometru Harpenden), optymalnie trzykrotnie, tak aby zmierzona wysokość ciała stanowiła średnią arytmetyczną. Dzieci poniżej 18. miesiąca życia należy mierzyć na leżąco za pomocą ławeczki Epstaina. Pomiary wysokości ciała z kolejnych lat życia dziecka naniesione na siatkę centylową pozwalają wykreślić krzywą wzrastania, której analiza jest istotnym elementem w diagnostyce zaburzeń wzrastania. 
Diagnostykę zaburzeń wzrastania należy przeprowadzić nie tylko w sytuacji, gdy wysokość ciała dziecka znajduje się poniżej 3. centyla, ale również wtedy gdy jego krzywa wzrastania odchyli się o więcej niż 2 kanały centylowe (-1 SD) lub gdy pozycja centylowa wysokości ciała dziecka odbiega od średniej wysokości ciała rodziców o więcej niż 2 SD (tzw. rodzinny układ odniesienia). 
Poszukując przyczyn niedoboru wysokości ciała należy pamiętać, że najczęściej niski wzrost jest skutkiem konstytucjonalnie opóźnionego wzrastania i dojrzewania (KOWD) lub ma charakter rodzinny (niski wzrost rodzinny) – oba warianty są uznawane za fizjologiczne.
Klasyfikacja przyczyn niedoboru wzrostu zaproponowana przez Europejskie Towarzystwo Endokrynologii Dziecięcej (European Society of Pediatric Endocrinology – ESPE) jest obecnie uznanym na całym świecie konsensusem porządkującym zaburzenia wzrastania. Ze względu na rodzaj i mechanizm zaburzeń w obrębie chrząstki wzrostowej dzieli ona przyczyny niskiego wzrostu na pierwotne, wtórne i idiopatyczne [6].

Niski wzrost – diagnostyka

Zarówno wzrost ostateczny, jak i tempo wzrastania dziecka w poszczególnych latach życia jest wypadkową wpływu szeregu czynników genetycznych, środowiskowych i psychospołecznych. Istotne znaczenie ma stan odżywienia dziecka i współwystępowanie chorób przewlekłych. Należy o tym pamiętać, planując diagnostykę niedoboru wysokości ciała. Diagnostyka zaburzeń wzrastania powinna być prowadzona etapami, zaczynając od badań, które mogą być zlecone już przez lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, a następnie, jeśli okaże się to konieczne, korzystając z badań dostępnych na poziomie ambulatoryjnej opieki specjalistycznej, a ostatecznie oddziału endokrynologii dziecięcej (tab.1).
 

Tab.1. Zakres badań w diagnostyce niedoboru wysokości ciała dziecka

Podstawowa opieka zdrowotna:

  • morfologia krwi z rozmazem mikroskopowym
  • CRP, OB
  • ALT, AST
  • kreatynina, mocznik, badanie ogólne moczu
  • gazometria, pełny jonogram (Na, K, Ca, P, Mg)
  • glikemia na czczo
  • TSH, fT4
  • USG jamy brzusznej
  • badanie parazytologiczne kału

Ambulatoryjna opieka specjalistyczna lub inne badania możliwe do wykonania w warunkach ambulatoryjnych:

  • przeciwciała przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgA i IgA całkowite
  • ferrytyna
  • badanie cytogenetyczne (oznaczenie kariotypu – według aktualnych zaleceń z limfocytów krwi obwodowej)
  • ew. przeciwciała anty-TPO i anty-TG oraz USG tarczycy
  • ew. inne badania hormonalne w zależności od wskazań: np. LH, FSH, estradiol, testosteron, stężenie prolaktyny (PRL)
  • RTG kości nadgarstka i ręki niedominującej (ocena wieku kostnego)

W warunkach szpitalnych:

  • stężenie IGF-1 i IGFBP-3
  • ocena spontanicznego wydzielania hormonu wzrostu we śnie (test nocny)
  • testy stymulacyjne oceniające wydzielanie hormonu wzrostu z:
  1.  klonidyną
  2. glukagonem
  3. insuliną
  4. argininą
  5. L-DOPĄ
  • poranne stężenie kortyzolu
  • MRI okolicy podwzgórzowo-przysadkowej i          ewentualnie mózgu


Już na podstawie badania podmiotowego i przedmiotowego można uzyskać informacje, które ukierunkują dalsze postępowanie diagnostyczne. Zbierając staranny wywiad rodzinny i o...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Forum Pediatrii Praktycznej"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły niepublikowane w formie papierowej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy