Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadków

28 października 2019

NR 29 (Październik 2019)

Fitoterapia w leczeniu infekcji dróg oddechowych

0 15

Choroby infekcyjne dróg oddechowych w populacji pediatrycznej stanowią duże wyzwanie pod względem farmakoterapii z powodu częstości ich występowania, kosztów związanych z ich leczeniem oraz leczeniem powikłań, a także ewentualnych hospitalizacji. Badania wykazują, że infekcje dróg oddechowych są jedną z najczęstszych przyczyn konsultacji w ramach podstawowej opieki zdrowotnej. Choroby infekcyjne dróg oddechowych dotyczyć mogą zarówno górnych, jak i dolnych dróg oddechowych, mogą mieć charakter ostry lub przewlekły, a najczęściej wynikają z infekcji wirusowych i bakteryjnych (rzadziej grzybiczych). Zastosowanie fitoterapii jako samodzielnego leczenia lub jako leczenia wspomagającego na przykład antybiotykoterapię czy chemioterapię może okazać się korzystne dla pacjenta [1, 2].

Fitoterapia jest wartą zainteresowania metodą leczenia nie tylko pod względem samych kosztów leczenia, ale również mniejszych działań niepożądanych. Może być stosowana zarówno w infekcjach ostrych, jak i przewlekłych oraz w leczeniu podstawowym czy pomocniczym. Jedną czwartą wszystkich surowców farmaceutycznych stanowią leki stosowane w chorobach dróg oddechowych [3]. Warto podkreślić, że w opublikowanych w 2016 r. Rekomendacjach postępowania w pozaszpitalnych zakażeniach układu oddechowego zamieszczono m.in. dane europejskie dotyczące zastosowania roślinnych leków sekretolitycznych w stanach zapalnych zatok nosowych i nosa. Podkreślono szczególnie korzystne działanie wyciągów z pelargonii afrykańskiej oraz myrtolu i mieszanek ziołowych zawierających: kwiat pierwiosnka z kielichem (Primulae flos cum calycibus), korzeń goryczki (Gentinae radix), ziele szczawiu (Rumicis herba), kwiat bzu czarnego (Sambucci flos), ziele werbeny (Verbenae herba) oraz ziele szczawiu (Rumicis herba). 

Podział surowców roślinnych stosowanych w stanach infekcyjnych dróg oddechowych

Surowce roślinne, które mają zastosowanie w leczeniu infekcji dróg oddechowych, możemy podzielić na:

  • surowce o działaniu przeciwkaszlowym i przeciwzapalnym,
  • surowce o działaniu wykrztuśnym, 
  • surowce wspomagające przy terapii stanów infekcyjnych dróg oddechowych [3]. 

Bardzo dobrym źródłem informacji dotyczącym produktów leczniczych roślinnych jest EMA – European Medical Association (Europejska Agencja Leków) oraz strona internetowa tej organizacji. Wiele wskazań do stosowania zwłaszcza surowców roślinnych wynika z tradycyjnego ich wykorzystywania, co zwalnia z konieczność przeprowadzenia wielokierunkowych badań przedklinicznych oraz klinicznych w celu zarejestrowania danego produktu. Na stronie //www.ema.europa.eu/en/human-regulatory/herbal-medicinal-products w zakładce dotyczącej ziołowych produktów leczniczych można  znaleźć szczegółowe monografie surowców farmaceutycznych (tłumaczone na języki wszystkich krajów Unii Europejskiej lub dostępne wyłącznie w języku angielskim), w tym dawkowanie oraz wskazania do ich stosowania. 

Surowce o działaniu przeciwzapalnym i przeciwkaszlowym (łac. antiphlogistica et antibechica

Surowce roślinne o właściwościach przeciwzapalnych i przeciwkaszlowych łagodzą stany zapalne poprzez zmniejszenie odczynu uczuleniowego, obrzęku, poprzez działanie mukolityczne i sekretolityczne. Zastosowanie takie mają surowce olejkowe oraz surowce śluzowe. 
Surowce olejkowe (zawierające olejki eteryczne) o działaniu mukolitycznym (mucolityca) i wykrztuśnym (secretolytica) pobudzają wytwarzanie wydzieliny oskrzelowej (secretomotorica). Do tej grupy surowców należą m.in.: 

  • ziele i olejek tymiankowy (Herba Thymi, Oleum Thymi),
  • liść i olejek szałwiowy (Folium Salviae, Oleum Salviae),
  • kwiaty i olejek rumiankowy (Anthodium Chamomillae, Oleum Chamomillae), 
  • ziele macierzanki (Herba Serpylli), 
  • olejki eteryczne: z sosny, żywicy sosnowej, eukaliptusa, mirtu, cedru, czosnku (Oleum Pini, Oleum Terebinthinae, Oleum Eucalipti, Oleum Myrti, Oleum Cedrae, Oleum Allii sativi) [3].

Surowce olejkowe stanowią grupę surowców często i długotrwale stosowaną. Ze względu na mechanizm działania najlepiej stosować je w godzinach porannych, ponieważ wtedy ilość śluzu w oskrzelach nagromadzona przez noc jest największa (związana ze zmniejszoną wrażliwością ośrodka kaszlu w czasie snu). Mechanizm działania opiera się na działaniu sekretolitycznym (bezpośrednim działaniu upłynniającym wydzielinę). Należy pamiętać o odpowiednim nawodnieniu organizmu oraz nebulizacjach z roztworu chlorku sodu NaCl 0,9% (roztwór izotoniczny) lub 3% (roztwór hipertoniczny – dodatkowo będzie pobudzał wydzielanie na zasadzie migracji płynów z przestrzeni wewnątrzkomórkowej do przestrzeni zewnątrzkomórkowej). Zdecydowana większość surowców olejkowych i olejków eterycznych, które mają zastosowanie w leczeniu stanów patologicznych dróg oddechowych, ma dodatkowo silne działanie przeciwdrobnoustrojowe [3].
Przeciwskazaniem do stosowania olejków eterycznych i surowców olejkowych jest: czynna choroba wrzodowa żołądka, okres ciąży i karmienia piersią oraz wiek. Do 6. r.ż. należy zachować szczególną ostrożność w dawkowaniu tego typu preparatów. 
Olejki eteryczne są również składnikami maści i kremów stosowanych w stanach infekcyjnych dróg oddechowych, zwłaszcza podczas przeziębienia. Należy pamiętać jednak, że olejki eteryczne są związkami lotnymi i u osób podatnych na alergie lub u alergików mogą spowodować silny skurcz oskrzeli prowadzący do uduszenia. Należy zachować ostrożność przy stosowaniu tego typu maści i kremów poniżej 2. r.ż. U dzieci przed pierwszym zastosowaniem maści z olejkiem eterycznym należy zacząć wcieranie od stóp i obserwować dziecko, czy nie wystąpiły reakcje alergiczne. Jeśli wszystko jest w porządku, możemy smarować plecy i klatkę piersiową dziecka. Częstym składnikiem maści rozgrzewających, stosowanych w nieżytach dróg oddechowych, jest kamfora, która może być stosowana u dzieci powyżej 6. r.ż. Olejki eteryczne mogą być wykorzystywane do inhalacji, natomiast nie są odpowiednie do stosowania w nebulizatorach. 
Do drugiej grupy należą surowce śluzowe (Remedia mucilaginosa). Działanie tych surowców polega na łagodzeniu stanów zapalnych w drogach oddechowych poprzez działanie powlekające oraz osłaniające. Do tej grupy surowców należą m.in.: 

  • korzeń i liść prawoślazu lekarskiego (Radix, Folium Althaeae), 
  •  kwiat malwy dzikiej (Flos Malvae silvestris), 
  •  liść babki wąskolistnej (Folium Plantaginis lanceolatae), 
  • kwiat czarnej malwy ogrodowej (Flos Malvae arboraea),
  • kwiat dziewanny (Flos Verbasci), 
  • kwiat lipy (Flos Tiliae),
  • porost islandzki (Lichen islandicus) [3].

Mechanizm działania surowców śluzowych jest złożony. Śluzy są połączeniem cukrów i kwasów uronowych. Ze względu na swoje właściwości nie dyfundują bezpośrednio do krwi, aby następnie mogły trafić do układu oddechowego. Dopiero produkty ich hydrolizy, takie jak kwas glukuronowy oraz krótkie łańcuchy cukrów nierozłożonych, mogą dyfundować i docierać do miejsca docelowego działania, czyli do dróg oddechowych. Tam związki te tworzą roztwory koloidalne i w ten sposób powlekają błony śluzowe (również mechanoreceptory śluzowe) przed pobudzeniem ich przez czynniki drażniące egzo- i endogenne oraz działając przeciwzapalnie. Wykazano, że maceraty z korzenia oraz liści prawoślazu w badaniach in vitro hamują uwalnianie czynników stanu zapalnego, a dodatkowo efekt przeciwzapalny wyciągu z korzenia prawoślazu wpływał na uwalnianie wolnego tlenu oraz leukotrienów z białych krwinek [4]. Surowiec ten może być stosowany u dzieci od 3. r.ż., a dla młodszych wyłącznie po konsultacji z lekarzem. Zawsze należy zapoznać się z ulotką danego preparatu, a w przypadku produktów leczniczych z charakterystyką produktu leczniczego. Syropy zawierające ekstrakty (wyciągi) przygotowywane z wykorzystaniem alkoholu etylowego przeznaczone są dla dzieci powyżej 6. r.ż. 

Surowce o działaniu wykrztuśnym (łac. expectorantia) 

Związki saponinowe są związkami często zawartymi w surowcach wykrztuśnych. Działają na zasadzie odruchu żołądkowo-płucnego, polegającego na pobudzeniu włókien parasympatycznych w gruczołach sekretolitycznych oskrzeli poprzez drażnienie błony śluzowej żołądka. W efekcie stymulowane jest wydzielanie śluzu, upłynnianie go oraz wydalanie przez drogi oddechowe na zasadzie odruchu rzęskowego. Surowce śluzowe to między innymi: 

  • korzeń pierwiosnka (Radix Primulae),
  • korzeń mydlnicy lekarskiej (Radix Saponariae),
  • liść bluszczu (Folium Hederae),
  • korzeń lukrecji (Radix Glycyrrhiza) [3].

Ciekawym przykładem surowca o działaniu wykrztuśnym jest bluszcz pospolity (Hedera helix L.), który należy do rodziny araliowatych (Araliaceae), a surowcem farmaceutycznym jest liść bluszczu (Folium Hederae helicis), który zawiera około 5% saponin triterpenowych, takich jak: hederasaponina B (hederakozyd B) – pochodna kwasu oleanowego oraz hederasaponina C (hederakozyd C) – pochodna hederageniny. Wykazano również obecność flawonoidów (rutozydu), fenolokwasów (kwas kawowy, kwas chlorogen...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Forum Pediatrii Praktycznej"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły niepublikowane w formie papierowej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy