Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadku

1 czerwca 2018

NR 9 (Czerwiec 2016)

Alergia na białka mleka krowiego u dzieci

693

Nadwrażliwość na pokarm to każda niepożądana reakcja organizmu związana ze spożywaniem pokarmu, 
u której podłoża leżeć mogą różne mechanizmy patogenetyczne. Podstawowy podział obejmuje niealergiczną nadwrażliwość na pokarm oraz alergię pokarmową.

Niealergiczna nadwrażliwość na pokarm może mieć podłoże metaboliczne (np. nietolerancja laktozy, fruktozy, glukozy–galaktozy, galaktozemia), farmakologiczne (np. efekty działania histaminy, tyraminy zawartych w pokarmie), toksyczne (toksyny produkowane w żywności przez bakterie) oraz inne (np. reakcja na substancje dodawane do żywności, takie jak siarczyny itp.).

POLECAMY

Alergia pokarmowa to niepożądana reakcja powstała w wyniku specyficznej odpowiedzi odpornościowej organizmu na określony pokarm czy pokarmy. Ogólny podział obejmuje odpowiedź IgE-zależną (związaną z przeciwciałami klasy IgE) i IgE-niezależną (związaną z udziałem innych mechanizmów odpornościowych, najczęściej typu IV (komórkową), lub rzadziej typu II i III (według Gella i Coombsa). W niektórych przypadkach chory wykazuje jednocześnie oba wymienione wyżej typy odpowiedzi, tzn. odpowiedź mieszaną (IgE-zależną i IgE-niezależną).

Alergia na białka mleka krowiego

W ciągu ostatnich kilkunastu lat częstość występowania alergii pokarmowych na świecie, jak również w Polsce, znacznie wzrosła. Częstość występowania alergii pokarmowych u niemowląt i małych dzieci szacuje się na około 6–8% populacji dziecięcej. Najczęściej uczulającymi pokarmami są mleko krowie, jajo kurze, soja, pszenica, orzechy arachidowe, inne orzechy oraz ryby i skorupiaki. 

Spośród wszystkich tych alergenów, częstość występowania alergii na białka mleka krowiego (ABMK) jest w 1. r.ż. zdecydowanie najwyższa. Odsetek niemowląt karmionych piersią z ABMK ocenia się na 0,5%, a niemowląt karmionych sztucznie na 1,9–3,2%. Estymacje szacują ten wskaźnik na 2 do 7,5%. 

Objawy kliniczne ABMK, poza na szczęście rzadkimi przypadkami ciężkiej anafilaksji, dotyczą przede wszystkim układu pokarmowego, skóry oraz układu oddechowego. Postacie kliniczne ABMK według Kaczmarskiego i wsp. zebrano w tab. 1.

Tab. 1. Postacie kliniczne alergii na białka mleka krowiego (według: Kaczmarski i wsp. 2011)

Postać kliniczna ABMK Objawy
Łagodna lub umiarkowana 
  • Atopowe zapalenie skóry
  • Objawy ogólne, takie jak długotrwały niepokój czy kolka jelitowa
  • Częste regurgitacje, wymioty, biegunka, zaparcie, krew w stolcach
  • Niedokrwistość z niedoboru żelaza
  • Inne objawy (rzadko występujące i których gama jest bardzo szeroka, choć nie zawsze ich związek z alergią jest łatwy do udowodnienia)
Ciężka
  • Ciężka postać atopowego zapalenia skóry
  • Upośledzenie wzrastania z powodu biegunki, regurgitacji lub wymiotów
  • Zaburzenia przyrostu masy ciała
  • Brak apetytu lub odmowa przyjmowania pokarmów
  • Umiarkowana lub duża utrata krwi ze stolcem
  • Ostry obrzęk krtani (obraz kliniczny podgłośniowego zapalenia krtani)
  • Obturacja oskrzeli (ang. wheezing), astma
  • Inne objawy, takie jak: wstrząs anafilaktyczny, ciężka postać anemii (z niedoboru żelaza), hipoalbuminemia

Warto wiedzieć, że 19% dzieci z IgE-zależną ABMK nabywają tolerancję na mleko w wieku czterech lat, 42% w wieku ośmiu lat i 79% w wieku 16 lat. Początkowo tolerancja dotyczy mleka poddanego intensywnej obróbce cieplnej. Dzieci, które tolerują takie mleko, znacznie szybciej „wyrastają” ze swojej alergii niż te, które nie tolerują mleka poddanego intensywnej obróbce cieplnej, a nie tylko pasteryzacji. Dzieci z łagodnymi postaciami ABMK mają większe szanse na nabycie tolerancji niż te z ciężkimi objawami (w tym anafilaktycznymi). 

Białka mleka krowiego

Białka mleka krowiego są zróżnicowaną ilościowo i jakościowo mieszaniną, w której głównym białkiem jest kazeina (ok. 80% białka ogółem), a pozostałą część stanowią białka serwatkowe. Kazeina (wszystkie jej frakcje) i β-laktoglobulina są najsilniej uczulającymi frakcjami białek mleka krowiego.

Kto obciążony jest największym ryzykiem ABMK?

Ryzyko alergii jest największe u dzieci z rodzinnym wywiadem atopowym, co nie znaczy, że nie może się ona pojawić w rodzinie nieposiadającej żadnych znanych obciążeń atopowych. Ryzyko to w zależności od wywiadu rodzinnego przedstawia tab. 2.

Tab. 2. Predyspozycja rodzinna do wystąpienia choroby atopowej (w tym ABMK) u dziecka

Choroby atopowe w rodzinie Ryzyko wystąpienia choroby atopowej u dziecka w %
Brak 5–15%
U jednego z rodziców  20–40%
U jednego z rodzeństwa  25–35%
U obojga rodziców   40–60%
U obojga rodziców ta sama choroba atopowa (astma, atopowe zapalenie skóry itp.)   50–80%

Objawy ABMK (i nie tylko na białka mleka krowiego) mogą mieć charakter natychmiastowy związany z reakcją IgE-zależną (powstają w granicach 30 min od spożycia białek mleka krowiego) lub opóźniony związany z odpowiedzią IgE-niezależną (objawy pojawiają się w granicach godzin do dni od kontaktu z białkami mleka krowiego). Niekiedy jednak reakcja może mieć charakter mieszany, natychmiastowy i opóźniony, jak to ma miejsce w przypadku wyprysku atopowego lub eozynofilowego zapalenia przełyku lub żołądka i jelit. Objawy związane z odpowiedzią natychmiastową i opóźnioną zebrano w tab. 3.

Tab. 3. Natychmiastowe i opóźnione objawy alergii na białka mleka krowiego

Reakcje natychmiastowe Reakcje opóźnione
  • Anafilaksja (wstrząs)
  • Ostra pokrzywka
  • Ostry obrzęk naczynioruchowy
  • Świszczący oddech (skurcz oskrzeli)
  • Ostry nieżyt nosa (spojówek)
  • Suchy kaszel
  • Wymioty
  • Obrzęk krtani
  • Ostry napad astmy oskrzelowej z ciężką niewydolnością oddechową
  • Zespół alergii jamy ustnej (wyjątkowo w okresie niemowlęcym)  
  • Atopowe zapalenie skóry
  • Zapalenie odbytnicy lub odbytnicy i okrężnicy – przewlekła łagodna biegunka z krwią w stolcach
  • Zespół zapalenia jelita cienkiego i okrężnicy 
  • Enteropatia z utratą białek i hipoalbuminemią 
  • Niedokrwistość z niedoboru żelaza
  • Słabe przyrosty masy ciała (i wtórnie wzrostu)
  • Alergiczne eozynofilowe zapalenie przełyku (potwierdzone biopsją)
  • Alergiczne eozynofilowe zapalenie żołądka i jelita cienkiego (potwierdzone biopsją)
  • Przewlekłe wymioty 
  • Choroba refluksowa przełyku*
  • Zaparcie*
  • Kolka jelitowa*

Związek objawów oznaczonych * z alergią budzi wciąż szereg kontrowersji.

Rozpoznawanie ABMK

Rozpoznanie ABMK umożliwiają: dobrze zebrany wywiad, testy skórne, stężenie specyficznych przeciwciał w klasie IgE oraz test karencji i prowokacji. 

Zasadnicza rola przypada wywiadowi i zwróceniu uwagi na zbieżność spożywania białek mleka krowiego z objawami lub ich zespołami o charakterze natychmiastowym lub opóźnionym zebranym w tab. 3. Istotną rolę, choć zdecydowanie nie decydującą, odgrywają testy skórne prick i/lub oznaczanie swoistych przeciwciał w klasie IgE. 

Obecność objawów klinicznych wraz z dodatnimi testami skórnymi prick i/lub diagnostycznym stężeniem swoistych przeciwciał przeciw białkom mleka krowiego w klasie IgE czynią rozpoznanie ABMK niemal pewnym. W tab. 4 przedstawiono wartości testów IgE i skórnych, powyżej których wskaźnik predykcji dodatniej wynosi powyżej 95%.

Gdy wywiad jest wątpliwy, a testy ujemne, lub gdy testy są dodatnie, a wywiad nieprzekonujący, aby rozwiać wątpliwości diagnostyczne, konieczne jest przeprowadzenie testu prowokacji mlekiem. Może to być test otwarty, niezaślepiony i taki z reguły jest wystarczający. Test z podwójnie ślepą próbą bywa konieczny, gdy próba otwarta nie daje jednoznacznych rozstrzygnięć lub obarczona jest dużą subiektywnością. Testem prowokacji udaje się potwierdzić nie więcej niż 50% rozpoznań ABMK. 

Tab. 4. Wartości testów IgE i skórnych, powyżej których wskaźnik predykcji dodatniej wynosi powyżej 95%

Wskaźnik predykcji swoistych IgE ≥ kU/l   ≥ kU/l
(Phadia immunoCAP)16    
Wszystkie dzieci 15 95
Dzieci ≤ 2 lat 5 95
Wskaźnik predykcji testów prick18  Wielkość bąbla ≥ (mm) ≥ PPV
Dzieci > 2 lat 8 95
Dzieci ≤ 2 lat  6 95

Uwaga! 

W warunkach domowych test prowokacji można przeprowadzić bezpiecznie jedynie w przypadku alergii IgE-niezależnej. We wszystkich innych przypadkach test prowokacji powinien być przeprowadzany w warunkach szpitalnych, i to tylko, gdy są zapewnione warunki do udzielenia natychmiastowej pomocy lub resuscytacji, a u chorego z zespołem zapalenia jelita cienkiego i okrężnicy spowodowanego białkami pokarmowymi (FPIES) – tylko gdy jeszcze przed testem uzyskano pewny dostęp do żyły.

Objawy alergii o umiarkowanym nasileniu u dziecka karmionego mlekiem modyfikowanym

Alergię na białka mleka krowiego u dziecka karmionego mlekiem modyfikowanym można podejrzewać, gdy po spożyciu tego typu białek pojawią się objawy natychmiastowe (wymioty, pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy, świszczący oddech, nieżyt nosa, suchy kaszel) lub opóźnione (atopowe zapalenie skóry o średnim lub znacznym nasileniu, biegunka, krew w stolcach, niedokrwistość sideropeniczna, choroba refluksowa przełyku oraz wyjątkowo zaparcie lub kolka niemowlęca). 

Łagodne reakcje natychmiastowe mogą nastręczać trudności interpretacyjnych, gdyż mogą być wynikiem stanów niemających z alergią żadnego związku. Jeśli jednak da się zauważyć wyraźny związek czasowy ze spożywaniem mleka, to warto odstawić mleko i dalej postępować zgodnie z algorytmem zamieszczonym na ryc. 1.

Ryc. 1. Algorytm postępowania u dziecka < 1. r.ż., karmionego sztucznie, z objawami ABMK o umiarkowanym nasileniu

Reakcje o opóźnionym charakterze, zanim jeszcze rozpocznie się postępowanie typowe dla alergii na białka mleka krowiego, należy przede wszystkim różnicować z czynnikami zakaźnymi.

W łagodnym atopowym zapaleniu skóry, jeśli tylko nie udaje się dostrzec wyraźnego związku ze spożywaniem mleka a objawami skórnymi, nie jest konieczne rozpoczynanie diagnostyki w kierunku alergii na białka mleka krowiego.

Gdy jednak podejrzewamy wyraźny związek spożywania białek mleka krowiego z objawami klinicznymi, należy zalecić 2–4-tygodniową dietę bezmleczną opartą na hydrolizacie białkowym o znacznym stopniu hydrolizy białka 
(eHF, ang. extensively hydrolyzed formula). 

Preparaty sojowe (SF ang. soya formula), dawniej dość często zalecane, zgodnie ze stanowiskiem Komitetu ds. Żywienia Europejskiego Towarzystwa Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia ESPGHAN (ang. European Society for Paediatric Gastroenterology, Hepatology, and Nutrition) z 2006 r. nie są obecnie zalecane dla niemowląt poniżej 6. m.ż. ze względu na wysokie ryzyko współwystępowania obu alergii (u 10–14% dzieci z IgE-zależną ABMK), i dlatego leczeniem pierwszego wyboru powinien być zawsze hydrolizat białkowy o znacznym stopniu hydrolizy.

Gdy objawy na diecie eliminacyjnej ustąpią, do pełnego i pewnego rozpoznania potrzebne jest przeprowadzenie próby prowokacji. Dodatni test prowokacji nakazuje zastosowanie dalszej sześciomiesięcznej diety eliminacyjnej i przeprowadzenie ponownego testu prowokacji (zawsze jednak dopiero po 9.–12. m.ż.). Ujemny test prowokacji pozwala bezpiecznie przejść na dietę mleczną.

W przypadku znacznego podejrzenia lub potwierdzenia reakcji IgE-zależnej i przy braku poprawy po zastosowaniu eHF wskazane jest próbne zastosowanie, przez 14 dni, mieszanki elementarnej (AAF, ang. amino acid formula).

Stosowanie eHF lub AAF jest niezbędne u dzieci do 12. m.ż.,natomiast potem nie jest to już zwykle konieczne, ze względu na możliwość i łatwość skomponowania odpowiedniej diety bez substytutów mleka. Są oczywiście dzieci z tak wybiórczymi upodobaniami i na dodatek mało konsekwentnymi lub wygodnymi matkami, że skomponowanie właściwej jakościowo i ilościowo diety nie jest możliwe i wtedy może być wskazane uzupełnianie diety o eHF 
lub AAF jeszcze po 12. m.ż.

Dziecko z ciężkimi objawami alergii karmione mlekiem modyfikowanym

Za ciężkie objawy ABMK o charakterze natychmiastowym uznaje się obrzęk krtani (alergiczne zapalenie krtani), ciężki napad astmy z niewydolnością oddechową oraz anafilaksję (wstrząs), a ciężkimi objawami alergii o charakterze opóźnionym są: przewlekła biegunka i/lub przewlekłe wymioty prowadzące do zaburzeń wzrastania, krwawienie z przewodu pokarmowego z niedokrwistością sideropeniczną, enteropatia z jelitową ucieczką białka i hipoalbuminemią oraz enteropatia eozynofilowa potwierdzona histopatologicznie.

Objawy natychmiastowe nakazują niezwłoczne przejście na dietę bezmleczną. Wyjątkowo, u dzieci po 6. m.ż. i bez objawów jelitowych sięgnąć można po SF, jednak najlepszym wyborem jest eHF. SF i eHF powinny być podawane pod kontrolą lekarską, gdyż i one mogą wywołać reakcje niepożądane. W drugiej kolejności można zastosować AAF. Jeśli zdecydowaliśmy się rozpocząć terapię za pomocą AAF, wtedy po dwóch tygodniach można, pod kontrolą lekarską, dokonać próby przejścia na eHF lub SF.

U dzieci z ciężkimi objawami żołądkowo-jelitowymi i zaburzeniami wzrastania, niedokrwistością sideropeniczną lub hipoalbuminemią lub enteropatią eozynofilową wskazane jest rozpoczynanie terapii od AAF i następnie dokonanie próby przejścia na eHF. Łagodne objawy (zapalenie odbytnicy lub odbytnicy i okrężnicy – przewlekła łagodna biegunka z krwią w stolcach) ustępują zwykle po 10–14 dniach terapii, podczas gdy do ustąpienia enteropatii potrzeba zwykle  2–3 tygodni lub nawet więcej. Najwolniej ustępują enteropatie eozynofilowe – potrzeba na to sześciu  tygodni lub niekiedy więcej.

Dzieci z ciężkimi objawami alergii powinny być prowadzone w ośrodkach referencyjnych.

Chorzy z wysokimi, specyficznymi dla białek mleka krowiego stężeniami IgE, objawami anafilaksji lub ciężkimi objawami jelitowymi nie wymagają do pełnej diagnostyki testu prowokacji. Wykonywanie takiego testu w innych okolicznościach możliwe jest nie wcześniej niż po 9–12 miesiącach od ostatniej reakcji, a w przypadku zespołu zapalenia jelita cienkiego i okrężnicy o ciężkim przebiegu dieta bezmleczna powinna być przestrzegana do 2.–3. r.ż. 

Algorytm postępowania z dzieckiem z ciężkimi objawami ABMK karmionym sztucznie przedstawia ryc. 2.

Ryc. 2. Algorytm postępowania u dziecka < 1. r.ż. karmionego sztucznie, z ciężkimi objawami ABMK

Dziecko karmione piersią z podejrzeniem alergii na białka mleka krowiego

U dzieci karmionych wyłącznie piersią objawy alergii mają z reguły charakter reakcji IgE-niezależnej (wyjątkowo tylko IgE-zależnej) i sprowadzają się do atopowego zapalenia skóry, wymiotów, biegunki, obecności krwi w stolcach (zwykle jedynie żyłki czy pasemka), choroby refluksowej przełyku lub kolki jelitowej.

Przy niezbyt nasilonych objawach nie ma konieczności zalecania matce diety bezmlecznej.

W przypadku objawów o średnim lub znacznym nasileniu konieczne jest zastosowanie diety bezmlecznej z suplementacją wapnia (1000–1200 mg/dobę). Dieta taka (pedantycznie przestrzegana, z uwzględnieniem „ukrytych” źródeł białka mleka krowiego, co omówiono w kolejnym podrozdziale) powinna trwać 2–4 tygodnie. Jeśli nie wystąpi poprawa, dietę taką należy przerwać i rozważyć inne postę-
powanie. 

Jeśli objawy ustąpią lub ulegną znacznemu złagodzeniu, można matce zalecić ponowne wprowadzenie, na tydzień, mleka i jego produktów. Jeśli wtedy objawy powrócą (co pot- wierdza rozpoznanie ABMK), należy zalecić matce dalsze rygorystyczne stosowanie diety bezmlecznej, oczywiście z kontynuacją suplementacji wapnia. Dieta taka powinna być u matki stosowana do 9.–12. m.ż. lub przynajmniej przez sześć miesięcy od ustąpienia objawów. W przypadku niedoboru pokarmu u matki lub zaprzestania karmienia piersią należy stosować u dziecka eHF lub – z zastrzeżeniami przedstawionymi uprzednio – SF. Jeśli włączenie do diety matki mleka krowiego i jego przetworów nie spowoduje nawrotu objawów, można zalecić stosowanie u dziecka zwykłego mleka modyfikowanego.

Algorytm postępowania z dzieckiem z objawami ABMK karmionym naturalnie przedstawia ryc. 3.

Ryc. 3. Algorytm postępowania u dziecka karmionego piersią z podejrzeniem ABMK

O czym należy bezwzględnie pamiętać w przypadku nadwrażliwości żołądkowo-jelitowej typu natychmiastowego (ang. GI tract anaphylaxis)

Nadwrażliwość IgE-zależna to nadwrażliwość, w której po spożyciu alergenu objawy z górnego odcinka przewodu pokarmowego występują w ciągu kilku minut, a objawy z dolnego odcinka wkrótce lub z kilkugodzinnym opóźnieniem. Główne objawy to: nudności, wymioty, ból brzucha, biegunka – mogą się jednak także poj...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy

    Aleksandra Pituch-Zdanowska

    dr n. o zdr.; od kilku lat związana jest z Kliniką Gastroenterologii i Żywienia Dzieci Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. W swojej praktyce zajmuje się przede wszystkim dziećmi z rożnymi schorzeniami układu pokarmowego jak również dziećmi z problemami wynikającymi z nieprawidłowego sposobu żywienia.

    Piotr Albrecht

    prof. dr hab. n. med.; specjalista z pediatrii, gastroenterologii i gastroenterologii dziecięcej. Klinika Gastroenterologii i Żywienia Dzieci WUM.

    Autor ponad 197 publikacji, IF >55; liczba cytowań z bazy Scopus – 391 bez autocytowań; h index = 10. Ponad 16 tysięcy endoskopii górnego i dolnego odcinka przewodu pokarmowego z polipektomiami, rozszerzaniem przełyku i usuwaniem różnorodnych ciał obcych z żołądka i przełyku. Popularyzator nauki i wiedzy: redaktor naukowy podręcznika: Gastroenterologia Dziecięca – Przewodnik lekarza praktyka – Czelej 2014 oraz tłumaczenia z języka niemieckiego podręcznika: S. Illing, S. Spranger, „Pediatria – Poradnik kliniczny”. Urban&Partner, Wrocław 2001; 16 lat współpracy z miesięcznikiem „Dziecko” – konsultacje, własna dwustronicowa rubryka odpowiedzi na pytania rodziców; autor rozdziału: „Pierwsza pomoc”, w wydawnictwie pt. Rower, Pascal, 2004; autor książek: Albrecht P, Niecikowska O. „Rodzice pytają, pediatra odpowiada”. Prószyński i S-ka, 2000, Warszawa; Szajewska H, Albrecht P. „Jak żywić niemowlęta i małe dzieci”. PZWL – ostatnie wydanie 2009. Redaktor naczelny czasopisma „Pediatria Współczesna – Gastroenterologia, Hepatologia i Żywienie Dziecka”, redaktor prowadzący „Forum Pediatrii Praktycznej”. Członek Zarządu Głównego PTP, konsultant wojewódzki – gastroenterologia dziecięca. Zainteresowania: narciarstwo, kajakarstwo, muzyka, ogrodnictwo, majsterkowanie.