Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadków

25 maja 2018

NR 18 (Grudzień 2017)

Zaburzenia rozwoju mowy u dzieci

0 77

Rozwój mowy, zazwyczaj przebiegający według podobnego wzorca, może u niektórych dzieci wyglądać odmiennie. U części dziecięcej populacji odnotowuje się opóźnienia tego procesu, które sprawiają, że dzieci te nie rozwijają o czasie umiejętności komunikacyjnych. Istotne jest, aby odróżnić zakłócenia rozwoju mowy, mieszczące się w ramach różnic indywidualnych, od zaburzeń tego procesu, mających charakter patologiczny. Ich wczesne zdiagnozowanie daje szansę na szybkie podjęcie efektywnej terapii logopedycznej. 

W piśmiennictwie spotyka się różne definicje dotyczące mowy. Leon Kaczmarek pod pojęciem „mowy” rozumie proces językowego porozumiewania się przy użyciu słów, gdzie nadawca przekazuje informację, a odbiorca ją odbiera. Irena Styczek definiuje „mowę’’ jako dźwiękowe porozumiewanie się ludzi [1].
Prawidłowo funkcjonujący ośrodkowy układ nerwowy w znaczący sposób wpływa na właściwy przebieg rozwoju i kształtowanie mowy.

Struktury anatomiczne warunkujące mowę

Do struktur anatomicznych biorących udział w powstawaniu mowy należą: kora mózgowa, nerwy czaszkowe unerwiające mięśnie artykulacyjne – V, VII, IX, X, XII, układ pozapiramidowy, który zawiaduje utrzymaniem odpowiedniego napięcia mięśni artykulacyjnych, móżdżek, odpowiedzialny za synchronię i następczość ruchów mięśni artykulacyjnych oraz za melodykę mowy. Istotną rolę odgrywa także układ oddechowy, który umożliwia prawidłowy przepływ prądu powietrza do układu fonacyjnego i układu artykulacyjnego – do krtani i jamy nosowo-gardłowej oraz sprawne mięśnie artykulacyjne i fonacyjne.
Do obszarów związanych z mową zalicza się:

  1. ośrodek Broca (tylna część zakrętu czołowego dolnego) – zwany ośrodkiem ruchowym mowy – zawiaduje on analizą ruchów narządów artykulacyjnych, a to wyraża się płynnością mowy, odpowiednią intonacją i kolejnością głosek w sylabie i sylab w wyrazie. Jego uszkodzenie powoduje afazję ruchową (przednią, niepłynną, ekspresyjną);
  2. ośrodek Wernickego (tylna część zakrętu skroniowego górnego) – ośrodek czuciowy mowy – odbywa się w nim analiza i synteza dźwięków mowy (rozumienie mowy). Uszkodzenie tego ośrodka powoduje afazję czuciową (tylną, płynną, recepcyjną);
  3. styk skroniowo-ciemieniowo-potyliczny (pole gnostyczno-werbalne oraz pole wzrokowe mowy) – uszkodzenie powoduje zaburzenia rozumienia mowy, powtarzania słów i nazywania przedmiotów (afazja amnestyczna), a także zaburzenia czytania i pisania (aleksja, agrafia).
  4. dodatkową korę ruchową, pęczek haczykowaty oraz struktury podkorowe [2].

Zaburzenia mowy pochodzenia mózgowego są następstwem uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego w różnych okresach życia dziecka. Mogą je powodować czynniki działające w okresie ciąży, kiedy to ma miejsce rozwój układu nerwowego, w okresie porodu i w różnym czasie po urodzeniu. Uszkodzenie układu nerwowego ma miejsce przede wszystkim z powodu niedotlenienia płodu. Na dalszym miejscu znajdują się czynniki infekcyjne, zaburzenia hormonalne, choroby i stany niedoborowe u matki, przyjmowanie leków, alkoholu i innych używek. 
Prawidłowy rozwój mowy dziecka zależy od wielu czynników, przede wszystkim prawidłowego dojrzewania ośrodkowego układu nerwowego, właściwego wykształcenia narządów artykulacyjnych, sprawnego działania analizatora słuchowego, wzrokowego i kinestetycznego. Znaczenie mają także odpowiednie warunki środowiskowe oraz prawidłowy rozwój fizyczny, ruchowy oraz psychiczny. 

Cztery stadia rozwoju mowy

  1. Stadium przedjęzykowe (okres przedsłowny) od narodzin do końca 12. miesiąca życia

Do głównych form wokalizacji tego okresu zalicza się:

  • Krzyk – najwcześniejsza forma wokalizacji niemowlęcia, dominująca przez pierwszych 6.–8. tyg.ż. Szybko różnicuje się, zaś poszczególne typy opiekunowie rozpoznają jako oznakę określonych potrzeb dziecka.
  • Głużenie (gruchanie) – notowane między 6.–8. a 16.–20. tyg.ż. W okresie tym dziecko najczęściej produkuje dźwięki zbliżone lub brzmiące jak samogłoski i spółgłoski, ale do głużenia zalicza się wszystkie dźwięki wydawane przez nie w tym czasie. Obserwowane jest także u dzieci niesłyszących od urodzenia. Zazwyczaj odbierane jako objaw zadowolenia niemowlęcia oraz jego dobrego samopoczucia i stanu zdrowia. 
  • Gaworzenie – między 4. a 6. m.ż. wzrasta liczba produkowanych dźwięków i zwiększa się ich różnorodność, wśród nich pojawiają się także sylaby. Od około 7. m.ż. dziecko produkuje całe sekwencje sylab, co określane jest jako gaworzenie zasadnicze. Od około 10. m.ż. w ramach tzw. gaworzenia modulowanego zaczyna ono odtwarzać kontury intonacyjne różnych wypowiedzi słyszanych z otoczenia [3]. Gaworzenie, a więc świadome naśladowanie dźwięków, nie pojawia się u dzieci niesłyszących.
  1. Stadium wypowiedzi jednowyrazowych – między 12. a 18.–20. m.ż. 

Pierwsze znaczące słowo pojawia się pod koniec 1. r.ż. i przez pewien czas współistnieje z gaworzeniem [4]. Kończąc 1. r.ż., przeciętne dziecko mówi od jednego do dziesięciu słów [5], a rozumie kilkanaście wyrazów i zwrotów językowych. Tempo bogacenia zasobu słownikowego jest różne, lecz pod koniec tego stadium słownik czynny dziecka zazwyczaj liczy od 3 do około 50 wyrazów [6]. Rozumienie wyprzedza umiejętność nadawania, przeciętne dziecko ma w swoim zasobie biernym słownictwa około 100 wyrazów [7]. 

  1. Stadium wypowiedzi dwuwyrazowych (wczesne zdania) – od około 18. m.ż. do końca 2. r.ż. 

Faza, w czasie której dziecko zaczyna łączyć wyrazy w zestawienia wyrazowe, początkowo przypominające mowę telegraficzną, a więc z pominięciem przyimków i spójników, niezgodnie z regułami gramatycznymi. W tym okresie proste zdania zazwyczaj składają się z 2–4 wyrazów. Wraz z postępem notowanym na poziomie składni dziecko zaczyna zdobywać umiejętności w zakresie odmiany wyrazów. Do 3. r.ż. w jego słownictwie pojawiają się już wszystkie części mowy.

  1. Stadium opanowania podstaw języka – od około 3. r.ż. 

Słownik dziecka systematycznie się wzbogaca, od około 12 słów w 1. r.ż. do 900 w 3. r.ż. Mowa dziecka staje się zrozumiała dla otoczenia, dokonuje się ogromny postęp dotyczący prawidłowej składni zdań. W kolejnym roku dostrzega się w mowie dziecka opanowanie reguł gramatycznych i budowanie zdań złożonych.
Uważa się, że utrwaloną poprawną wymowę wszystkich głosek oraz opanowaną technikę mówienia, poprawną pod względem artykulacyjnym, gramatycznym i składniowym osiąga dziecko siedmioletnie. 
Wyodrębnione stadia rozwoju mowy są do pewnego stopnia umowne ze względu na naturalne, indywidualne różnice rozwojowe. Wśród czynników warunkujących różnice indywidualne w uczeniu się mowy wymienia się: stan zdrowia dziecka, jego poziom inteligencji, status społeczno-ekonomiczny, płeć, chęć komunikowania się, stymulację, wielkość rodziny, z której dziecko pochodzi, kwestię, którym jest dzieckiem w rodzinie, metody wychowawcze, porody mnogie, kontakty z rówieśnikami oraz osobowość [8].

Tab. 1. Klasyfikacja zaburzeń mowy 

Rodzaj zaburzeń Charakterystyka Przyczyna
Dyzartria (anartria) zaburzenia artykulacji, zniekształcenia dźwięków mowy lub niemożność ich wytwarzania, zaburzenia oddechowo-fonacyjno-
-prozodyczne, dominują zaburzenia artykulacji spółgłosek: wargowych (b, p, w, f), spółgłosek tylnojęzykowych (g, k, h), spółgłosek zależnych od funkcji języka (d, t, r, s)
uszkodzenie ośrodków lub dróg unerwiających narządy mowy
Dysglosja nieprawidłowa artykulacja głosek, zastępowanie i opuszczanie głosek lub ich imitowanie dźwiękami nieartykułowanymi   nieprawidłowa budowa narządów mowy
Dyslalia (alalia) nieprawidłowa artykulacja, opuszczanie poszczególnych głosek lub zespołu głosek, zastępowanie jednych głosek innymi lub ich zniekształcanie  dysfunkcja obwodowego narządu mowy, uszkodzenie organiczne narządu słuchu, podłoże psychogenne
Dysfazja zaburzenie rozwoju lub utrata częściowa lub całkowita umiejętność tworzenia i/lub rozumienia mowy  uszkodzenie określonych obszarów mózgu
Jąkanie zaburzenie płynności mowy (rytmu i tempa) czynniki psychogenne, środowiskowe, predyspozycja genetyczna, zaburzenia lateralizacji i dominacji mózgowej 
Oligofazja zaburzenia artykulacji, głosu, płynności mówienia spowodowane niepełnosprawnością intelektualną  występujące u osób z niepełnosprawnością intelektualną 
Dysfonia (afonia) zaburzenie głosu  wady rozwojowe: krtani, fałdów głosowych, urazy, stany zapalne krtani, choroby tarczycy, miastenia, nadmierne używanie głosu


Około 10% dziecięcej populacji stanowią dzieci, u których rozwój językowy przebiega w sposób niezgodny z normą – jest opóźniony [9]. Opóźnienie rozwoju mowy to najogólniejszy termin służący nazwaniu zjawiska polegającego na wolniejszym niż u rówieśników wykształcaniu się zdolności ekspresyjnych lub/i percepcyjnych, co powoduje, że dynamika ich rozwoju jest odmienna od normalnej. Zjawisko to może być wywołane różnymi przyczynami [1]. 
Ogromnie istotne jest stwierdzenie, czy obserwowane u dziecka opóźnienie jest wynikiem indywidualnego tempa i rytmu rozwojowego, czy też klinicznie znaczącym zaburzeniem [10].
Zaburzenia rozwoju mowy można podzielić na:

  1. Zakłócenia rozwoju mowy

Termin „zakłócenie rozwoju mowy” jest najczęściej stosowany w przypadkach, gdy określony etap rozwoju mowy dziecka nie pojawił się w czasie powszechnie uznanym za właściwy, tj. wystąpił później niż u rówieśników [10]. Zjawisko to wynika zazwyczaj z wolniejszego tempa dojrzewania ośrodkowego układu nerwowego. Opóźnienie najczęściej wyrównuje się do końca 3. r.ż. i dziecko zwykle nie wymaga terapii logopedycznej. 

  1. Zaburzenia rozwoju mowy

Zaburzenia rozwoju mowy mają różną etiologię, przebieg i rokowania, lecz ich istotą jest niesamoistne opóźnienie mowy, które nie wyrówna się bez specjalistycznej terapii. W zależności od czasu zadziałania czynnika patogennego wyodrębnia się:

  • rozwojowe zaburzenia mowy – rozwój mowy od samego początku był nieprawidłowy i nie stwierdzono okresu rozwoju zgodnego z normą wiekową,
  • nabyte zaburzenia mowy – nastąpiło zatrzymanie rozwoju mowy, regres do stadiów wcześniejszych lub utrata umiejętności mówienia i/lub rozumienia mowy [10]. 

Rozwojowe zaburzenia mowy w zależności od rodzaju czynnika patogennego dzieli się na:

  1. specyficzne;
  2. związane z innymi zaburzeniami rozwoju;
  3. będące składową rozległych zaburzeń rozwojowych [10].

 

  1. Specyficzne zaburzenia rozwoju mowy i języka (często określane jako pierwotne) – rozwój mowy od początku przebiega tu niezgodnie ze wzorcami. Przyczyny są trudne do ustalenia lub przypuszczalne, choć wskazuje się czasami na czynnik genetyczny, opóźnione dojrzewanie lub upośledzenie rozwoju funkcji OUN, co wywołuje zaburzenia rozwoju języka, choroby dzieci przebyte do 1.–2. r.ż. lub niedostateczną stymulację językową [10, 11].Do specyficznych zaburzeń rozwoju mowy i języka zgodnie z klasyfikacją ICD-10 zalicza się:
  • specyficzne zaburzenia artykulacji – realizacja głosek jest u takiego dziecka poniżej poziomu właściwego dla jego wieku umysłowego, przy jednoczesnym prawidłowym poziomie umiejętności językowych [12];
  • zaburzenia ekspresji mowy (przy zachowanym poziomie rozumienia) – mowa ekspresyjna jest znacznie poniżej poziomu typowego dla wieku umysłowego dziecka;
  • zaburzenia rozumienia mowy – rozumienie mowy poniżej normy dla danego wieku umysłowego. Towarzyszą im zaburzenia nadawania mowy i artykulacji;
  • nabytą afazję z padaczką (zespół Landau-Kleffnera);
  • inne zaburzenia rozwoju mowy i języka;
  • zaburzenia...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Forum Pediatrii Praktycznej"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły niepublikowane w formie papierowej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy