Wyprysk u dzieci – aktualne zasady diagnostyki, klasyfikacji i leczenia

Skóra jest największym narządem człowieka i pełni kluczowe funkcje: ochrania przed czynnikami zewnętrznymi (urazy mechaniczne, oddziaływania fizyczne i chemiczne, drobnoustroje), uczestniczy w termoregulacji, czynności wydzielniczej, metabolicznej i czuciowej oraz w procesach odpornościowych. Skóra dziecka różni się od skóry dorosłego – jest cieńsza, ma mniej połączeń międzykomórkowych oraz mniejszą aktywność gruczołów łojowych i potowych. Składa się z trzech zasadniczych warstw: naskórka, skóry właściwej i tkanki podskórnej. Każdy deficyt w budowie tych warstw, w tym zaburzenia płaszcza lipidowego i przydatków, osłabia funkcję barierową i zwiększa podatność na zmiany patologiczne pod wpływem czynników egzo- i endogennych [1, 2].

Choroby wypryskowe stanowią grupę nieinfekcyjnych dermatoz zapalnych charakteryzujących się zapaleniem naskórka i skóry właściwej. Wyprysk przebiega w różnych fazach zależnych od nasilenia zapalenia – zmiany mogą mieć charakter ostry, podostry lub przewlekły. Histologicznie dochodzi do rozszerzenia naczyń skóry (klinicznie – rumień), obrzęku międzykomórkowego naskórka (spongioza) wskutek migracji nacieku zapalnego, a w fazie przewlekłej do pogrubienia naskórka (akantoza) z hiperkeratozą i złuszczaniem [3].

Klinicznie powstają czerwone grudki, które mogą przekształcać się w pęcherzyki z surowiczym wysiękiem (wyprysk ostry), następnie w strupy (wyprysk podostry), a w fazie przewlekłej dominują akantoza i nadmierne rogowacenie – skóra jest sucha, zaczerwieniona, łuszcząca się, pogrubiała, z tendencją do pękania. Cechą wspólną wszystkich postaci wyprysku jest świąd. Tradycyjny podział na wyprysk endo- i egzogenny jest mało praktyczny, ponieważ choroba o pozornie endogennym początku może w dalszym przebiegu ujawnić etiologię egzogenną. Wyprysk nie jest więc rozpoznaniem klinicznym, lecz zespołem objawów wymagającym dalszej diagnostyki różnicowej [3].

Do najczęstszych typów wyprysku w wieku dziecięcym należą: atopowe zapalenie skóry, łojotokowe zapalenie skóry oraz pieluszkowe zapalenie skóry. W wieku szkolnym częściej spotyka się kontaktowe zapalenie skóry i wyprysk potnicowy.

Epidemiologia i klasyfikacja

Wyprysk jest jedną z najczęstszych przyczyn porad dermatologicznych i pediatrycznych. Atopowe zapalenie skóry (AZS) dotyczy obecnie w krajach rozwiniętych nawet ok. 15–20% dzieci i 2–10% dorosłych. W polskim badaniu ECAP (Epidemiologia Chorób Alergicznych w Polsce) AZS rozpoznawano łącznie u 3,91% badanych, w tym u 5,34% dzieci w wieku 6–7 lat, 4,3% u dzieci w wieku 13–14 lat i 3,02% u dorosłych. Częstość była większa u dziewcząt, w miastach oraz u osób z dodatnim wywiadem atopowym i wyższym statusem socjoekonomicznym [19, 20]. AZS jest często pierwszym ogniwem tzw. marszu alergicznego, poprzedzającym alergię pokarmową, astmę i alergiczny nieżyt nosa [21].

Współczesna dermatologia odchodzi od prostego podziału endo-/egzogennego na rzecz klasyfikacji uwzględniającej fenotypy (obraz kliniczny: wiek zachorowania, lokalizacja, ciężkość, profil uczuleń, pochodzenie etniczne) oraz endotypy (mechanizmy molekularne – dominacja odpowiedzi Th2/Th22, udział Th17/Th1, status filagryny). Choć w codziennej praktyce nadal posługujemy się klasyfikacją kliniczno-morfologiczną, rozumienie endotypów wyjaśnia zróżnicowaną odpowiedź na leczenie celowane i stanowi podstawę medycyny precyzyjnej w dermatologii [22, 30].

Tab. 1. Najczęstsze postaci wyprysku u dzieci wg dominującego wieku zachorowania