Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadków

19 czerwca 2018

NR 11 (Październik 2016)

Wpływ kwasów omega-3 na rozwój i zdrowie dzieci

0 53

Kwasy tłuszczowe omega-3 wywierają korzystny, plejotropowy wpływ na rozwój płodu oraz stan zdrowia dzieci. Odgrywają istotną rolę w rozwoju układu nerwowego i kształtowaniu odpowiedzi odpornościowej, podkreśla się także ich znaczenie w prewencji chorób układu sercowo-naczyniowego oraz alergicznych. Głównym źródłem kwasów omega-3 jest tłuszcz ryb morskich. Niestety ze względu na nieprawidłowe nawyki żywieniowe Polska należy do krajów szczególnie zagrożonych niedoborem kwasów tłuszczowych omega-3. Należy zatem propagować zwiększenie spożycia tłustych ryb morskich, a w uzasadnionych sytuacjach zalecać dodatkową suplementację DHA.

Tłuszcze są podstawowym składnikiem pokarmowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka. Stanowią one najbardziej skoncentrowane źródło energii w pożywieniu i pełnią wiele ważnych funkcji fizjologicznych: są materiałem budulcowym dla błon komórkowych, biorą udział w syntezie hormonów i substancji biologicznie czynnych (eikozanoidy) oraz ułatwiają wchłanianie witamin w nich rozpuszczalnych (witaminy A, D, E i K) [1]. 

Pod względem biochemicznym tłuszcze to estry glicerolu i kwasów tłuszczowych. Kwasy tłuszczowe różnią się pomiędzy sobą długością łańcucha węglowego oraz liczbą i położeniem wiązań podwójnych. W zależności od długości łańcucha węglowego wyróżnia się kwasy krótkołańcuchowe (SCFA, short-chain fatty acids) zawierające do sześciu atomów węgla w łańcuchu, średniołańcuchowe (MCFA, medium-chain fatty acids) zawierające 6–12 atomów węgla w łańcuchu, długołańcuchowe (LCFA, long-chain fatty acids) zawierające 13–21 atomów węgla w łańcuchu i bardzo długołańcuchowe (VLCFA, very-long chain fatty acids) zawierające więcej niż 22 atomy węgla w łańcuchu [2]. Ze względu na liczbę wiązań podwójnych w cząsteczce, kwasy tłuszczowe dzielimy na nasycone (SAFA, saturated fatty acids), w których pomiędzy atomami węgla występują wyłącznie wiązania pojedyncze, jednonienasycone (MUFA, monsunsaturated fatty acids) z jednym wiązaniem podwójnym i wielonienasycone (PUFA, polyunsaturated fatty acids) zawierające co najmniej dwa wiązania podwójne w łańcuchu węglowym. Wśród kwasów wielonienasyconych, w zależności od położenia pierwszego wiązania podwójnego w łańcuchu węglowym, wyróżnia się kwasy omega-3 (n-3) – rodzina kwasu α-linolenowego (ALA, alpha-linolenic acid) i omega-6 (n-6) – rodzina kwasu linolowego (LA, linoleic acid). W kwasach omega-3 pierwsze podwójne wiązanie znajduje się przy trzecim atomie węgla, a w kwasach omega-6 przy szóstym atomie węgla, licząc od końca metylowego, tj. od ostatniego, położonego najdalej od grupy karboksylowej atomu węgla, oznaczonego jako omega [3, 4]. 

Zarówno kwas α-linolenowy, jak i linolowy są niezbędne do prawidłowego rozwoju oraz funkcjonowania organizmu. Jednak ze względu na brak desaturaz wprowadzających wiązanie podwójne w pozycjach n-3 oraz n-6, nie są one syntetyzowane de novo w organizmie ludzkim i muszą być dostarczane do ustroju w odpowiedniej ilości z pożywieniem. Z tego powodu kwasy te określa się mianem niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT; EFA – essentials fatty acids) [1, 3]. Elongacja oraz desaturacja kwasu α-linolenowego i linolowego umożliwia syntezę długołańcuchowych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (LC-PUFA, long-chain polyunsaturated fatty acids). Kwas α-linolenowy jest prekursorem kwasu eikozapentaenowego (EPA) oraz dokozaheksaenowego (DHA), a kwas linolowy jest substratem do syntezy kwasu arachidonowego (AA, arachidonic acid). Kwasy te odgrywają bardzo ważną rolę w organizmie człowieka. 

Metabolizm wielonienasyconych kwasów tłuszczowych

Wielonienasycone kwasy tłuszczowe są składnikiem fosfolipidów błon komórkowych i wywierają wpływ na płynność błon, transport jonów oraz syntezę prostaglandyn [4]. LC-PUFA uwalniane z fosfolipidów w reakcji katalizowanej przez fosfolipazę alfa stają się substratem do syntezy biologicznie aktywnych cząsteczek eikozanoidów, do których zalicza się prostaglandyny (PG), prostacykliny (PGI), tromboksany (TXA), leukotrieny (LT) i lipoksyny (LX). Wpływ LC-PUFA na organizm zależy od aktywności eikozanoidów [3, 5]. Eikozanoidy odkrywają rolę w regulacji: czynności układu sercowo-naczyniowego, ciśnienia krwi, stężenia triglicerydów w osoczu, procesów hemostazy, proliferacji komórek, procesów zapalnych i odpowiedzi odpornościowej, ekspresji genów oraz czynności hormonów i neuroprzekaźników [6]. 

Eikozanoidy syntetyzowane z różnych grup kwasów tłuszczowych wykazują odmienne działanie. Eikozanoidy powstałe z kwasu arachidonowego pod wpływem cyklooksygenazy (COX), tj. prostaglandyny PGI2 i PGE2 oraz tromboksan TXA2 nawet w niewielkich stężeniach charakteryzują się wysoką aktywnością biologiczną. Syntetyzowane w nadmiarze wykazują działanie wazokonstrykcyjne, prozapalne i proagregacyjne oraz stymulują proliferację i rozrost komórek nowotworowych. Leukotrien LTB4 powstały z kwasu arachidonowego pod wpływem lipooksygenazy (LOX) jest mediatorem reakcji anafilaktycznych i procesów zapalnych [5, 6]. Eikozanoidy powstałe z kwasu eikozapentaenowego pod wpływem cyklooksygenazy (COX), prostaglandyny PGI3 i PGE3 oraz tromboksan TXA wykazują działanie przeciwzapalne, przeciwzakrzepowe, wazodilatacyjne i hipolipemizujące [5, 6]. W wyniku przekształcania kwasu eikozapentaenowego przez lipooksygenazę (LOX) powstaje leukotrien LTB5, który jest słabym induktorem reakcji zapalnej i alergicznej [5].

Kwas dokozaheksaenowy (DHA) jest głównym elementem fosfolipidów błon komórkowych neuronów kory mózgowej oraz czopków i pręcików siatkówki oka. W reakcjach katalizowanych przez lipooksygenazę z kwasu dokozaheksaenowego powstają substancje o działaniu przeciwzapalnym i cytoprotekcyjnym, na przykład 10,17S-dokozatrien o działaniu neuroprotekcyjnym [5]. 

Kwasy omega-3 wpływają także na metabolizm komórkowy poprzez regulację ekspresji genów związanych z procesami zapalnymi, jak NF-κβ i czynników wzrostu, jak TGF czy PDGF [4]. 
Proporcja kwasów omega-3 i omega-6 w organizmie, a tym samym wynikające z niej efekty metaboliczne, w dużym stopniu są zależne od ich ilości w diecie [6]. 

Efekty biologiczne kwasów omega-3 na rozwój i zdrowie dzieci

Wielonienasycone kwasy omega-3 odgrywają istotną rolę w rozwoju ośrodkowego układu nerwowego poprzez regulację układu neuroprzekaźnikowego oraz funkcji receptorów błonowych, szczególnie u płodu i dzieci do 2. r.ż. [7] Kwas dokozaheksaenowy DHA wchodzi w skład błon komórkowych neuronów kory mózgowej, nadając im odpowiednią elastyczność [8]. Natomiast kwas EPA stabilizuje obecność DHA w błonach komórkowych [7]. Kwas DHA reguluje także aktywność białek błonowych, neuroprzekaźnictwo i transdukcję sygnału. W formie niezestryfikowanej DHA obecny w surowicy krwi może być metabolizowany do substancji neuroprotekcyjnych, a także bierze udział w regulacji ekspresji genów i funkcji kanałów jonowych [8]. Kwas DHA odpowiada również za odpowiednie stężenie rodopsyny w pręcikach siatkówki, warunkując odpowiednią ostrość widzenia [1]. 

Niedobór kwasów omega-3 wywiera niekorzystny wpływ na neurogenezę i neuroprzekaźnictwo. W badaniach eksperymentalnych wykazano, że niedobór kwasów omega-3 powoduje zmniejszenie rozmiarów neuronów w hipokampie, podwzgórzu i korze mózgowej, a przewaga kwasów omega-6 w diecie prowadzi do zaburzenia neuroprzekaźnictwa dopaminergicznego i serotoninergicznego [8]. 

Korzyści płynące z suplementacji kwasów omega podsumowuje metaanaliza Jiao i wsp. obejmująca 34 badania z udziałem niemowląt, dzieci i osób dorosłych. Wykazano, że w...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Forum Pediatrii Praktycznej"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły niepublikowane w formie papierowej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy