Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadku

7 listopada 2022

NR 47 (Październik 2022)

Pelargonia afrykańska a infekcje u dzieci

0 55

Infekcje towarzyszą rodzinom małych dzieci przez większość ich bytności w żłobkach i przedszkolach. Przeciętny trzylatek choruje od 6 do 8 razy w roku, co nierzadko przekłada się na wrażenie, że dziecko w ogóle nie zdrowieje z przeziębienia. Pomimo uciążliwości, przejście przez ten okres ma kluczowe znaczenie dla budowania odporności u dziecka. W obliczu przewlekłości objawów infekcji górnych dróg oddechowych, rodzice poszukują innych rozwiązań, niż stosowanie syntetycznych środków farmakologicznych. Alternatywą są preparaty ziołowe, uznawane powszechnie za bardziej naturalne i „przyjazne” małym pacjentom. Tenże artykuł stanowi przegląd aktualnych doniesień dotyczących skuteczności pelargonii afrykańskiej w leczeniu infekcji dróg oddechowych.

Historia galeniczna

Pelargonia afrykańska (Pelargonium sidoides) należy do rodziny Geraniaceae i jest jednym z prawie 200 gatunków z rodzaju Pelargonium. To roślina, której właściwości lecznicze jako pierwsi odkryli mieszkańcy południowej Afryki. Przez zamieszkujące tam ludy plemienia Zulu nazwana została umckaloabo, co w ich słowniku jest zbliżone do słowa oznaczającego „poważny kaszel”. W stosowanej tam medycynie naturalnej uznano, że pelargonia jest w stanie przede wszystkim skutecznie łagodzić kaszel, ale także wiele innych dolegliwości, na przykład ze strony przewodu pokarmowego (biegunka, kolka) czy skóry (trądzik).
Pelargonia afrykańska dotarła na kontynent europejski pod koniec XIX wieku, przywieziona przez Brytyjczyka Charlesa Henry’ego Stevensa. Wierzył on, iż umckaloabo jest cudownym lekiem na – zbierającą w tym czasie śmiertelne żniwo – gruźlicę. 
Charles Henry Stevens, jako pacjent, został wysłany przez swojego lekarza do Afryki w celu wyleczenia i wyzdrowienia z gruźlicy płuc. Leczony miksturą z korzenia pelargonii, po trzech miesiącach kuracji, został uznany za wyleczonego. Wyciąg z korzenia pelargonii afrykańskiej sprowadzono wówczas do Europy, jako niezwykle skuteczne lekarstwo na gruźlicę. Co ciekawe, chorzy przestali je stosować w tym celu dopiero po pojawieniu się antybiotyków. Dr Adrien Sechehaye, szwajcarski lekarz, który potwierdził działanie przeciwprątkowe pelargonii, kontynuował leczenie chorych na gruźlicę, stosując umckaloabo aż do lat sześćdziesiątych XX wieku [2, 3].
Dopiero w 1974 roku (dzięki farmaceutce z Uniwersytetu Monachijskiego, dr Sabine Bladt) ustalono, że składniki odpowiedzialne za działanie lecznicze pelargonii afrykańskiej to przede wszystkim kumaryny. Wśród kumaryn, 40% stanowi umckalina – kumaryna, która w głównej mierze odpowiada za działanie lecznicze pelargonii afrykańskiej. Ponadto stwierdzono, że pelargonia afrykańska zawiera także inne związki o działaniu leczniczym, takie jak: fenole, węglowodany, związki mineralne, białka, alkaloidy purynowe.
Wprowadzenie preparatu na rynek, jako leku na zapalenie oskrzeli i łagodzącego objawy przeziębienia, rozpoczęło się we wczesnych latach dziewięćdziesiątych XX wieku, podczas gdy badania nad zawartymi w pelargonii afrykańskiej związkami i ich mechanizmami działania trwały nadal. 
Na początku XXI wieku na podstawie badań naukowych, udowodnionej skuteczności i bezpieczeństwa, badań klinicznych i patentów lek został wprowadzony na rynek w Niemczech, a także innych krajach. Umckaloabo otrzymało pełne zezwolenie na wejścia na rynek wydane przez niemiecką Agencję ds. Rejestracji Leków w 2005 r. Lek jest wymieniony w Farmakopei Europejskiej [4].

Składniki aktywne

Pelargonia afrykańska (Pelargonium sidoides) występuje endemicznie w Republice Południowej Afryki i jej enklawie – królestwie Lesotho. Najważniejszymi elementami rośliny wykorzystywanymi w preparatach leczniczych są korzenie i kłącza. W szczególności ekstrakt z korzenia, oznaczony jako EP 7630 (Umckaloabo, Schwabe Group, Karlsruhe, Niemcy), przeszedł szeroko zakrojone badania kliniczne (5). Charakterystycznymi składnikami aktywnymi są utlenione kumaryny, w tym 5,6,7-trimetoksykumaryna (umckalina), 6,8-dihydroksy-7-metoksykumaryna (fraksetyna), 6,8-dihydoksy-5,7-dimetoksykumaryna (artelina), umckalina-7-β-glukozyd i 5,6-dimetoksykumaryny-7-siarczan [5, 6, 7, 8]. 
W 2022 r. opublikowano wyniki badań, które miały na celu nowoczesną kompleksową charakterystykę profilu chemicznego korzenia Pelargonium sidoides za pomocą spektrometrii masowej o wysokiej rozdzielczości. Ogółem, w korzeniu zidentyfikowano 33 związki, które wywodzą się z różnych klas, takich jak aminokwasy, kwasy fenolowe, α–hydroksykwasy, witaminy, polifenole, flawonoidy, kumaryny, glukozydy kumaryny, siarczany kumaryny i nukleotydy, ujawniając znaczenie bioaktywnej zawartości tego korzenia [9]. 

POLECAMY

Wpływ na układ odpornościowy

Aktywność pobudzającą odporność oceniano w kilku modelach in vitro. Wykazano wpływ na adhezję drobnoustrojów do komórek oraz stymulację różnych mechanizmów odpowiedzi odpornościowej, takich jak fagocytoza, wybuch oksydacyjny i wewnątrzkomórkowe zabijanie drożdży Candida albicans przez fagocyty ludzkiej krwi obwodowej. Ekstrakt EP 7630 zwiększył produkcję IL-22, prowadząc do wzrostu białek obecności przeciwdrobnoustrojowych (AMP) w nabłonku dróg oddechowych, chroniąc w ten sposób przed infekcją dróg oddechowych. Działanie przeciwwirusowe PS wykazano dla ekstraktu EP 7630, który hamował replikację wirusa grypy H1N1 i H3N2, wirusa RSV, ludzkiego koronawirusa (HCo-229E), wirusa paragrypy typu 3 i wirusa Coxsackie A9,ale nie dla adenowirusa bezotoczkowego lub rinowirusa (RV). Ekstrakt EP 7630 zwiększał przeżywalność ludzkich komórek nabłonka oskrzeli w zakażeniach RV poprzez obniżenie stężenia białek dokujących do błony komórkowej i podwyższenie stężenia białek obrony gospodarza, β-defensyny-1 i SOCS-1. Stwierdzono, że ekstrakt EP 7630 zapobiega atakom astmy wywoływanym przez RSV u dzieci, prawdopodobnie przez zmniejszenie stanu zapalnego spowodowanego wzrostem ekspresji IL-6, IL-8 i IL-16 [10, 11]. 
Podsumowując, postulowane mechanizmy leżące u podstaw korzystnego działania Pelargonium sidoides u pacjentów z infekcjami dróg oddechowych obejmują działanie immunomodulujące i cytoochronne, hamowanie replikacji wirusa, hamowanie interakcji między drobnoustrojami a komórkami gospodarza oraz poprawę funkcji aparatu śluzowo-rzęskowego [11]. 

Pelargonia w infekcjach dróg oddechowych

W praktyce pelargonia afrykańska znajduje zastosowanie w leczeniu ostrego zapalenia oskrzeli i innych schorzeń układu oddechowego. Istnieje wiele publikacji, które potwierdzają skuteczność tego preparatu. Jedną z nich jest opis badania, w którym wzięło udział 820 pacjentów w wieku od 1 do 18 lat chorujących na ostre zapalenie oskrzeli, u których objawy pojawiły się w okresie krótszym niż 48 godzin przed przyjęciem do szpitala. Jako dalsze kryterium doboru pacjentów wymagane było, aby nasilenie objawów było równe lub przekraczało 5 punktów w Skali BSS (Bronchitis Severity Score), zwalidowanego narzędzia do oceny nasilenia choroby układu oddechowego. Poniższa tabela przedstawia kryteria oceny oraz interpretację wyniku skali BSS.
Wyniki wykazały statystycznie istotny spadek nasilenia objawów w porównaniu z grupą kontrolną. Badanie u dzieci i młodzieży cierpiących na astmę wykazało znaczące działanie łagodzące objawy i prawdopodobnie związaną z tym redukcję napadów astmy. U dzieci z obniżoną odpornością z ostrymi infekcjami górnych dróg oddechowych wykazano łagodzące działanie ekstraktu EP 7630. Wszystkie przeprowadzone badania wykazały dobre bezpieczeństwo i tolerancję EP 7630. Autorzy wysnuli wniosek, że badany preparat pelargonii afrykańskiej jest skuteczny i bezpieczny dla dzieci i może być traktowany jako alternatywna opcja terapeutyczna w leczeniu ostrych infekcji dróg oddechowych [14].
Podobne wnioski przedstawione zostały w ubiegłorocznej publikacji, analizującej skuteczność Pelargonium sidoides u dzieci z niepowikłanymi infekcjami górnych dróg oddechowych w randomizowanym, pojedynczo zaślepionym badaniu, kontrolowanym placebo u dzieci. Stwierdzono, że wysuszony ekstrakt z korzenia Pelargonium sidoides w porównaniu z placebo może stanowić alternatywne leczenie łagodzące objawy, takie jak suchy kaszel, kichanie oraz zmniejszające częstotliwości kaszlu [15]. 

Tab. 1. Skala BSS (na podstawie Kardos P., Lehrl S., Kamin W., Matthys H., Assessment of the effect of pharmacotherapy in common cold/acute bronchitis – the Bronchitis Severity Scale (BSS) [13]
Kryteria oceny
Oceniane 
parametry
(każdy w skali 0–4)
• kaszel 
• plwocina
• rzężenia
• ból w klatce piersiowej
• duszność
Wynik w skali BSS Interpretacja kliniczna – ostre zapalenie oskrzeli:
0 Brak
1 do 2 Mało prawdopodobne
3 do 7 Łagodne
8 do 12 Umiarkowane 
13 do 17 Ciężkie 
18 do 20 Bardzo ciężkie

Działanie przeciwwirusowe i przeciwbakteryjne 

Pelarognium sidoides znajduje także zastosowanie w walce ze stosunkowo nowymi chorobami, takimi jak COVID-19. Pomimo opracowania szczepionek, wirus dalej pozostaje niebagatelnym i szybko rozprzestrzeniającym się zagrożeniem. Substancje zawarte w pelargonii blokują replikację wironów, w czym SARS-CoV-2 na szczęście nie różni się od innych wirusów. 
Mechanizm działania nie został dokładnie poznany, jednak wiadomo, że Pelarognium sidoides stymuluje odpowiedź odpornościową organizmu. W badaniach, które zostały przeprowadzone in vitro przeciwko ludzkiemu koronawirusowi HCo-229E osiągnięto wewnątrz komórek wystarczające stężenie leku, by ograniczyć replikację wirusa. Biorąc pod uwagę, że SARS-CoV-2 wykazuje spore podobieństwo do innych koronawirusów, które również posiadają jedną nić RNA i tworzą otoczkę lipidową, można założyć, że użycie wyciągu z korzenia pelargonii afrykańskiej powinno hamować przebieg choroby, jednak nadal brak na to bezpośrednich dowodów. Wydaje się, preparat może być najskuteczniejszy we wczesnym etapie COVID-19. Zróżnicowane funkcje immunomodulacyjne ekstraktu EP 7630 przeciwko SARS-CoV-2 zachęcają do dalszych badań [16, 17, 18].
W kolejnym doniesieniu wyciąg z korzenia pelargonii afrykańskiej wykazał silne działanie przeciwdrobnoustrojowe – przeciwwirusowe i przeciwbakteryjne. Preparat roślinny zakłóca przenikanie tych mikroorganizmów do komórki gospodarza. W publikowanym badaniu klinicznym pacjentów z radiologicznie udowodnionym ostrym zapaleniem zatok i błony śluzowej nosa wywołanym infekcją bakteryjną leczono etanolowym (11%) ekstraktem z korzenia pelargonii afrykańskiej (1:8–10) w dawce 60 kropli przez maksymalnie 22 dni. Statystycznie istotną różnicę uzyskano między grupami stosującymi lek roślinny w porównaniu z placebo, z dobrą tolerancją ekstraktu. Uznano, że właściwości przeciwbakteryjne korzenia pelargonii afrykańskiej mogą również wynikać ze stymulowanej przez nią fagocytozy drobnoustrojów we krwi obwodowej [19].
Związki zawarte w pelargonii afrykańskiej mogą pomóc zwalczyć nie tylko prątki gruźlicy. W przeprowadzonych badaniach wykazano przeciwbakteryjne właściwości pelargonii afrykańskiej przeciwko niektórym szczepom bakterii, które są odpowiedzialne za infekcje górnych dróg oddechowych takim jak: Staphylococcus aureus (gronkowiec złocisty), Streptococcus pneumoniae (pneumokoki) i Streptococcus ß–haemolyticus 1451 (paciorkowiec beta-hemolizujący) oraz Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae (pałeczka zapalenia płuc), Proteus mirabilis, Pseudomonas aeruginosa (pałeczka ropy błękitnej) i Haemophilus influenzae (pałeczka grypy).
Obecnie nowoczesny wodno-etanolowy preparat korzeni Pelargonium sidoides (EPs® 7630) jest z powodzeniem stosowany w leczeniu schorzeń uszu, nosa i gardła oraz infekcji dróg oddechowych. Aby zapewnić naukowe podstawy jego obecnego wyk...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Forum Pediatrii Praktycznej"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły niepublikowane w formie papierowej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy