Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadków

26 listopada 2018

NR 23 (Październik 2018)

Wady stóp u dzieci

0 13

Stopy są narządem, który przenosi obciążenie całego ciała, amortyzuje to obciążenie i wprowadza ciało w ruch. Morfologia stóp i funkcja powinny być doskonałe, gdyż wszelkie odstępstwa od prawidłowej anatomii odbijają się na funkcji, zaś wadliwa funkcja daje przeciążenia, bóle i patologie przenoszące się na wiek dorosły. W obrębie stopy znajduje się 26 kości (z 206 ogółem), 33 stawy, 107 więzadeł, przyczepy co najmniej 20 mięśni, co daje wyobrażenie możliwości potencjalnych patologii. Z innej strony współgranie tych wielu elementów w codziennym życiu jest wyrazem mistrzowskiego dzieła sztuki, jak określił stopę Leonardo da Vinci [1].

Lekarz pediatra w swojej praktyce codziennej napotyka na wiele pytań i skarg na stopy dziecięce. Norma anatomiczna stóp zmienia się wraz z wiekiem, np. koślawość stępu (tyłostopia) w wieku 4–8 lat może być normą, ale po 10. r.ż. i u dorosłych jest patologią. Trudności diagnostyczne mogą sprawiać także warianty normy, np. dodatkowa kość łódkowata może być asymptomatyczna, a także może sprawiać dolegliwości bólowe w przypadku osłabienia pourazowego lub przeciążeniowego zrostu łącznotkankowego z otoczeniem [2]. 
Wady stóp można podzielić na dwie odrębne grupy: wady wrodzone i wady nabyte, rozwojowe. Wady wrodzone stóp widoczne są tuż po urodzeniu i mogą mieć charakter przejściowy (wady ułożeniowe, habitualne) lub utrwalony, np. stopa końsko-szpotawa idiopatyczna.

Wady ułożeniowe stóp (habitualne)

Stopy zniekształcające się w życiu płodowym pod wpływem czynników zewnętrznych, mechanicznych (np. ciasnota wewnątrzmaciczna) nazywamy stopami z deformacją ułożeniową. Kierunek deformacji może być różny i nadaje dokładniejszą nazwę wady, przy zgięciu podeszwowym powstaje stopa ułożeniowa końska (pes equinus), zaś przy wymuszonej pozycji zgięcia grzbietowego powstaje ułożeniowa stopa piętowa (pes calcaneus). Przy dewiacjach stopy na boki może powstać ułożeniowa stopa końsko-szpotawa – pes equino-varus (zniekształcenie w zgięciu podeszwowym i przyśrodkowym), stopa końsko-koślawa – pes equino-valgus, (zniekształcenie w zgięciu podeszwowym i odchyleniu bocznym) i odpowiednio: stopy piętowo-szpotawe – pes calcaneo-varus, czyli ustawienie w zgięciu grzbietowym i dewiacji przyśrodkowej, stopa piętowo-koślawa – pes calcaneo-valgus, ustawienie w zgięciu grzbietowym i dewiacji bocznej.
Wady ułożeniowe mają wspólną, ważną diagnostycznie cechę: wszystkie opisane deformacje można biernie (czyli ręką badającego) całkowicie znieść. Deformacja może po zwolnieniu chwytu powrócić, ale stopę można doprowadzić czasowo do pełnej normy anatomiczno-funkcjonalnej. Jeżeli nie można biernie wykonać ruchu, np. zgięcia grzbietowego stopy z powodu dużego przykurczu ścięgna Achillesa, to wada stopy ma zwykle charakter idiopatyczny (tzw. wada prawdziwa) i wymaga pilnej konsultacji ortopedy dziecięcego (patrz opis poniżej wrodzona stopa końsko-szpotawa).
Deformacje ułożeniowe stóp zwykle nie wymagają specjalnego leczenia i samoistnie korygują się w ciągu 2–3 tygodni. Jeżeli deformacja trwa dłużej, można wykonywać ćwiczenia polegające na ruchu stopy w przeciwnym kierunku niż istniejące zniekształcenie. Czasem może być pomocny tzw. taping, czyli plastrowanie; opatrunków gipsowych w wadach ułożeniowych zwykle nie stosujemy [3].
Wady ułożeniowe stóp mogą sugerować istnienie innych wad narządu ruchu, np. dysplazji stawu biodrowego, dlatego przy stwierdzeniu wady stopy należy wnikliwie zbadać cały narząd ruchu. Do wad z tzw. ciasnoty określanej jako packing syndrome mogą także należeć deformacje szyi (ułożeniowy kręcz szyi), spłaszczenie czaszki (plagiocephalia), pseudopareza splotu ramiennego, przykurcz przywodzicieli biodra, skolioza niemowlęca.

Najczęstsze wady wrodzone stóp

Wrodzona stopa końsko-szpotawa (pes equino-varus congenitus)
Różni się m.in. tym od wady ułożeniowej, że nie jest możliwe zgięcie grzbietowe stopy. Ścięgno Achillesa jest napięte i skrócone. Inne elementy wady to: szpotawość, czyli uniesienie brzegu przyśrodkowego stopy, zniekształcenie końskie, czyli pięta uniesiona do góry (analogia do kopyta konia), przywodzenie przodostopia względem tyłostopia, wydrążenie stopy. Mięśnie łydki zwykle są szczuplejsze w porównaniu ze stroną zdrową. Czasem stopy końsko-szpotawe towarzyszą różnym zespołom chorobowym, np. spina bifida, artrogrypoza [4, 5]. Częstość występowania tej wady to 1 na 1000 noworodków, w połowie przypadków wada jest obustronna i w większości występuje u chłopców.
Rozpoznanie wrodzonej stopy końsko-szpotawej jest łatwe, gdyż bezpośrednio po porodzie zniekształcenia są zdecydowanie widoczne [6, 7] (ryc. 1).

Ryc. 1. Noworodek, 1. doba życia, stopy końsko-szpotawe: widoczne elementy wady: szpotawość, końskostopie, przywodzenie przodostopia, brak zgięcia grzbietowego stóp

Neonatolog lub pediatra powinien skierować chorego do leczenia do ortopedy dość wcześnie, ale aktualnie, po wprowadzeniu metody Ponsetiego jako metody z wyboru, nie muszą to być 1. lub 2. doba życia, jak to było wymagane uprzednio przy tradycyjnych metodach redresyjno-gipsowych. Pierwsze 2–3 tygodnie życia to złoty okres na rozpoczęcie leczenia metodą Ponsetiego. Metoda Ponsetiego polega na bardzo dokładnym założeniu opatrunku gipsowego, wprowadzając przemieszczoną głowę kości skokowej na swoje prawidłowe miejsce w stosunku do kości łódkowatej....

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Forum Pediatrii Praktycznej"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły niepublikowane w formie papierowej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy