Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadków

31 maja 2018

NR 6 (Grudzień 2015)

Rola kwasu masłowego w leczeniu schorzeń jelit u dzieci

0 291

Kwas masłowy (kwas butanowy) jest jednym z krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA – Short Chain Fatty Acids) powstających na drodze fermentacji beztlenowej składników pokarmowych w jelicie grubym człowieka. Około 83% wszystkich krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych w jelicie grubym stanowią kwasy: octowy, propionowy i masłowy [1]. Całkowite stężenie SCFA w świetle jelita waha się od 60 do 150 mmol/kg [2]. Dobowa produkcja SCFA w jelicie grubym u zdrowego człowieka wynosi od 300 do 400 mmol, natomiast fizjologiczne stężenie kwasu masłowego w treści jelitowej waha się w granicach 1–10 mmol/l treści [3].

Endogenne krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe powstają w jelicie grubym człowieka w wyniku beztlenowej fermentacji niestrawionych węglowodanów pochodzenia roślinnego, takich jak skrobia, oligosacharydy, w tym inulina i oligofruktoza, dwusacharydy i alkohole [4]. Kwas masłowy powstaje głównie z rozkładu związków, których źródłem są produkty pełnoziarniste, otręby, razowe pieczywo, makarony, brązowy ryż, rośliny strączkowe, warzywa i owoce [5]. W procesach fea Megasphaera elsdenii i Mitsuokella multiacida, Rosburia intestinalis, Faecalibacterium prausnitzii, Eubacterium halli [6]. Kwas masłowy jest również obecny w produktach spożywczych, takich jak mleko i jego przetwory, produkty fermentowane (np. w kiszonej kapuście i ogórkach, a także fermentowanej soi). Zawarte tam ilości są jednakże na tyle małe, że nie mogą wpływać na 
nabłonek jelita cienkiego i grubego [7]. Kwas masłowy jest produkowany i wchłaniany głównie w okrężnicy wstępującej. 

Rola krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych 

SCFA odgrywają istotną rolę w regulacji pH, wchłaniania wapnia, żelaza i magnezu w jelitach, a także korzystnie oddziaływają na metabolizm białek i glukozy w wątrobie. Są również źródłem energii dla komórek nabłonka jelita grubego. SCFA odgrywają ważną rolę w utrzymywaniu prawidłowej struktury i funkcji jelita oraz integralności bariery jelitowej [8, 9]. Poprzez stymulację wzrostu flory saprofitycznej hamują rozwój flory patogennej [10]. Istotną funkcją krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych jest efekt troficzny wywierany na nabłonek jelitowy powodujący przyśpieszenie procesów gojenia i regeneracji [11]. Spośród wszystkich SCFA kwas masłowy stanowi główne źródło energii dla kolonocytów, a także jest czynnikiem stymulującym wzrost i różnicowanie kolonoctyów.

Mechanizm działania krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych

Działanie przeciwzapalne SCFA jest związane z hamowaniem aktywności mediatorów stanu zapalnego w nabłonku jelitowym. Najsilniejszy efekt przeciwzapalny wywiera kwas masłowy poprzez hamowanie wytwarzania cytokin prozapalnych przez makrofagi [12]. Dodatkowo maślan hamuje wytwarzanie prozapalnej IL-12, TNFα i cytokin produkowanych przez moncyty [13]. Wykazano również, że kwas masłowy może zwiększać efektywność perystaltyczną jelita poprzez poprawę kurczliwości mięśniówki okrężnej i wpływ na neuroprzekaźnictwo jelitowe [14]. SCFA ograniczają również aktywne wydzielanie wody, sodu i chloru przez komórki nabłonka jelitowego [15].
Opisane właściwości uzasadniają zastosowanie krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych w kompleksowej terapii zburzeń czynnościowych jelit [16, 17].

Analiza przypadków klinicznych.

Przypadek 1.

13-letnia dziewczynka zgłosiła się do lekarza POZ z powodu utrzymujących się od kilku miesięcy bólów brzucha. Dolegliwości dziecko lokalizowało wokół pępka, natężenie ich oceniało na 3–4 punkty w dziesięciostopniowej skali natężenia bólu. Objawom bólowym okresowo towarzyszyły luźne stolce, do 2–3 na dobę. Często ból ustępował po defekacji. Rodzice nie zgłaszali zaburzenia normalnej aktywności dziecka, mimo iż kilkakrotnie z powodu bólu brzucha opuściła zajęcia szkolne. Natomiast ból nigdy nie wybudził dziewczynki w nocy. Dziecko dotychczas było zdrowe, sporadycznie chorowało na infekcje dróg oddechowych, szczepiona była według kalendarza szczepień bez szczepień zalecanych. Matka dziewczynki była pod opieką gastroenterologa z powodu zespołu jelita drażliwego.

W badaniu fizykalnym pacjentki nie wykazano istotnych odchyleń od stanu prawidłowego. Rozwój fizyczny prawidłowy, harmonijny, masa i wzrost pomiędzy 25 a 50 c. W badaniu palpacyjnym nad całą jamą brzuszną niewielka bolesność.

Na podstawie całości obrazu klinicznego lekarz POZ rozpoznał u dziewczynki zespół jelita drażliwego i zaproponował dalszą obserwację w warunkach ambulatoryjnych, włączając terapię preparatem kwasu masłowego na trzy miesiące. W okresie terapii natężenie i częstość dolegliwości zdecydowanie zmniejszyły się.

Komentarz do przypadku 1.

Zespół jelita drażliwego jest zaburzeniem czynnościowym przewodu pokarmowego występującym dość często u dzieci i nastolatków (10–20% populacji), dwukrotnie częściej u płci żeńskiej. Według Kryteriów Rzymskich pacjent, u którego nie występują objawy alarmujące, spełnia kryteria rozpoznania tego zespołu, gdy bólowi brzucha towarzyszy co najmniej jeden z wymienionych objawów:

  • ustępowanie lub zmniejszenie się dolegliwości po wypróżnieniu,
  • początek związany ze zmianą częstotliwości lub konsystencji stolca.

Opisany przypadek jednoznacznie wskazuje na obecność zaburzeń czynnościowych. Dziecko nie zgłasza objawów alarmowych: prawidłowo przybiera na masie, dolegliwości nie wybudzają jej w nocy, nie zaburzają codziennej aktywności, rodzice i dziecko nie zgłaszają innych niepokojących objawów (gorączka, stolce z krwią, wymioty). Charakter opisywanych dolegliwości pozwala rozpoznać zespół jelita drażliwego.
Zgodnie z Kryteriami Rzymskimi III nie zaleca się wykonywania badań diagnostycznych, jeśli pacjent nie zgłasza objawów alarmowych, a klasyfikacja rzymska umożliwia postawienie odpowiedniego rozpoznania.
Nie istnieją jednoznaczne wytyczne dotyczące postępowania terapeutycznego dla pacjentów z zespołem jelita drażliwego. Powszechnie stosuje się różnego rodzaju zalecenia dietetyczne, leki o działaniu rozkurczowym, prokinetycznym, preparaty probiotyczne, ziołowe, suplementy diety. Niestety brak jest badań przeprowadzonych na populacji dziecięcej, które potwierdzałyby skuteczności ww. preparatów. Dlatego wciąż poszukuje się nowych opcji terapeutycznych w leczeniu zaburzeń czynnościowych u dzieci. Jedną z nich jest preparat kwasu masłowego. Jego zastosowanie w leczeniu zaburzeń czynnościowych u pacjentów dorosłych przyniosło obiecujące efekty.
Postępowanie lekarza POZ jest jak najbardziej prawidłowe – bez wykonywania zbędnych badań diagnostycznych, na podstawie charakterystycznego obrazu klinicznego postawił właściwe rozpoznanie 
i zaproponował odpowiednie postępowanie terapeutyczne. Bardzo istotną rolę w opiece nad pacjentem z zaburzeniami czynnościowymi przewodu pokarmowego ma rozmowa wyjaśniająca łagodny charakter dolegliwości oraz uspokojenie dziecka i jego rodziny, a w wybranych przypadkach zaproponowanie opieki psychologicznej.

Przypadek 2.

Sześcioletni chłopiec zgłosił się do IP szpitala rejonowego z powodu utrzymujących się od dwóch dni silnych dolegliwości bólowych w podbrzuszu. Po dokładnym zebraniu wywiadu okazało się, że podobne dolegliwości, ale 
o znaczenie mniejszym nasileniu, występują u dziecka od około trzech lat. Towarzyszą im zaburzenia oddawania stolca, dziecko oddaje twardy, zbity stolec z wysiłkiem co 3–4 dni...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Forum Pediatrii Praktycznej"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły niepublikowane w formie papierowej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy