Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadku

25 kwietnia 2019

NR 26 (Kwiecień 2019)

Rola Bifidobacterium animalis subsp. lactis
w gastroenterologii dziecięcej

364

Bifidobacteria są Gram-dodatnimi, pałeczkowatymi, beztlenowymi bakteriami produkującymi kwas mlekowy. Bakterie te powszechnie zasiedlają przewód pokarmowy człowieka, stanowiąc jeden z kilku dominujących szczepów mikrobioty. Bifidobacterium animalis subsp. lactis jest 
w chwili obecnej najlepiej udokumentowanym probiotykiem z rodzaju Bifidobacterium. Ze względu na potwierdzoną skuteczność w badaniach klinicznych oraz bezpieczeństwo stosowania w gastroenterologii dziecięcej wydaje się, że Bifidobacterium animalis może być dobrą alternatywną dla probiotyków zawierających pałeczki kwasu mlekowego czy drożdże Saccharomyces boulardii.
 

O roli probiotyków w profilaktyce i leczeniu schorzeń przewodu pokarmowego u dzieci mówi się coraz więcej. Ze względu na powszechność antybiotykoterapii dużo uwagi zajmuje ocena wpływu profilaktycznego podawania probiotyków na częstość występowania biegunki poantybiotykowej. Badania dotyczą także oceny skuteczności probiotyków w leczeniu ostrej biegunki infekcyjnej, w tym rotawirusowej, zespołu jelita drażliwego, zaparcia czynnościowego czy wspomaganiu eradykacji H. pylori. Ocenie podlega też aktywność immunomodulacyjna oraz przeciwnowotworowa probiotyków.

Wśród dostępnych probiotyków ważne miejsce zajmują Gram-dodatnie pałeczkowate bakterie z rodzaju Bifidobacterium, gatunek Bifidobacterium animalis, podgatunek Bifidobacterium lactis (bifidum) BB-12. Bakterie Bifidobacterium lactis, produkując kwasy mlekowy i octowy, wpływają na obniżenie pH w jelitach, tym samym hamują rozwój bakterii patogennych. Ponadto zwiększają przyswajanie składników mineralnych, takich jak żelazo, wapń, magnez i cynk.

Ze względu na kolonizację dróg rodnych matki oraz obecność w pokarmie kobiecym bakterii z rodzaju Bifidobacterium u noworodków urodzonych siłami natury i karmionych mlekiem matki dochodzi do szybkiej kolonizacji jelita grubego ww. bakteriami. W pierwszych miesiącach życia dominującą florą jelita grubego są bifidobakterie. Inaczej jest w przypadku noworodków urodzonych drogą cięcia cesarskiego oraz u niemowląt karmionych sztucznie. W tych sytuacjach w początkowej fazie dominują bakterie z rodzaju Lactobacillus.

Ze względu na potwierdzoną skuteczność w badaniach klinicznych oraz bezpieczeństwo stosowania wydaje się, że Bifidobacterium lactis (bifidum) BB-12 może być dobrą alternatywą dla probiotyków zawierających pałeczki kwasu mlekowego czy drożdże Saccharomyces boulardii.

 

Rozwój mikrobioty jelitowej. Rola karmienia piersią


Przewód pokarmowy człowieka zasiedlają liczne mikroorganizmy określane wspólnym mianem mikrobioty (dawniej mikroflora jelitowa). Proces kształtowania się mikrobioty zaczyna się już w życiu płodowym i trwa przez pierwsze dwa lata życia dziecka. Na skład ilościowy mikrobioty mają wpływ liczne czynniki, m.in. rodzaj porodu, wiek ciążowy, sposób karmienia (u niemowląt karmionych piersią w wyższym odsetku występują bakterie z rodzaju Bifidobacterium i Lactobacillus), antybiotykoterapia – zwłaszcza w okresie wczesnoniemowlęcym, interwencje medyczne (terapie i zabiegi w obrębie przewodu pokarmowego), przyjmowane leki (antybiotyki, inhibitory pompy protonowej), a także długotrwały stres psychiczny i fizyczny. Do niedawna uważano, że przewód pokarmowy płodu jest jałowy, a kolonizacja bakteriami rozpoczyna się dopiero po porodzie. Przeprowadzone badania wskazują jednak, że już w życiu płodowym, w płynie owodniowym i w łożysku są obecne bakterie, które mogą przenikać do przewodu pokarmowego płodu, rozpoczynając jego kolonizację. 
Te bakterie pochodzą od matki, a więc mikrobiota kobiety ciężarnej wpływa na proces kolonizacji u dziecka. Dużą rolę odgrywa rodzaj porodu. W czasie porodu naturalnego noworodek kontaktuje się z florą bakteryjną dróg rodnych i przewodu pokarmowego matki – następuje kolonizacja bakteriami z rodzajów Lactobacillus i Bifidobacter. Inaczej jest przypadku porodu drogą cięcia cesarskiego. W tym przypadku dominują bakterie ze skóry matki oraz ze środowiska szpitalnego. Karmienie piersią sprzyja kolonizacji przewodu pokarmowego optymalnymi bakteriami, ponieważ mleko matki zawiera bakterie probiotyczne, prebiotyki oraz substancje usprawniające kolonizację, np. immunoglobulinę A, a także białka o działaniu przeciwdrobnoustrojowym, np. laktoferynę czy lizozym. To dlatego karmienie piersią ma znaczenie w kształtowaniu mikrobiomu jelitowego. Proces kolonizacji trwa do około 2.–3. r.ż., w późniejszym okresie mikrobiom jest podobny/stały jak u człowieka dorosłego [1, 2]. 

Na rozwój i jakość mikrobioty wpływa wiele czynników, w tym stosowanie antybiotyków i modyfikacje diety. Także zwiększenie odsetka porodów drogą cięcia cesarskiego i karmienie sztuczne od urodzenia zaburzają jakość mikrobioty, co może skutkować między innymi:

  • zaburzeniami i dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego, w tym zaburzeniami trawienia i wchłaniania, występowaniem bólów brzucha, zaparcia, wzdęcia, nudności,
  • objawami nietolerancji i alergii pokarmowych, atopowym zapaleniem skóry, problemami skórnymi (trądzik, świąd, nawracające zakażenia skóry),
  • większą podatnością na nawracające infekcje dróg oddechowych, ucha środkowego, zatok,
  • podatnością na infekcje układu moczowo-płciowego,
  • rozwojem chorób autoimmunizacyjnych,
  • występowaniem zaburzeń metabolicznych – nadwagi i otyłości.

Mikroorganizmy tworzące mikrobiotę należą do pięciu głównych typów: Bacterioidetes, Firmicutes, Proteobacteria, Acinetobacteria oraz Fusobacteria, z dominacją dwóch pierwszych. Ze względu na wyniki badań sugerujących, iż dysbioza u niemowlęcia wyprzedza rozwój chorób w wieku późniejszym, warto podejmować działania prewencyjne mające na celu kolonizację optymalnymi szczepami bakterii, a także działania naprawcze w przypadku wystąpienia zaburzeń mikrobiomu. Takie postępowanie obejmuje odpowiednią opiekę nad kobietą ciężarną, ukończenie ciąży porodem naturalnym (o czasie), karmienie piersią, unikanie niepotrzebnego stosowania leków, a szczególnie antybiotyków. Warto rozważyć suplementację preparatami probiotycznymi, wiedząc, że wspomagają one równowagę mikrobiomu jelitowego zarówno w okresie jego kształtowania się, jak i w utrzymania tego stanu na stałe.


Bifidobacterium


Bifidobacterium jest Gram-dodatnią, pałeczkowatą, beztlenową bakterią, nietworzącą zarodników i produkującą kwas mlekowy. Po raz pierwszy bifidobakterie wyizolowano z kału niemowląt karmionych piersią w roku 1899. Bakterie te powszechnie zasiedlają przewód pokarmowy człowieka, stanowiąc jeden z kilku dominujących szczepów mikrobioty. W momencie izolacji uznano, że Bifidobacterium BB-12 należy do gatunku Bifidobacterium bifidum. Współcześnie dzięki technikom molekularnym zmieniono klasyfikację BB-12, zaliczając ją do Bifidobacterium animalis jako podgatunek lactis.

Wiadomo, że efekt probiotyczny zależny jest od zdolności przeżycia szczepu bakteryjnego w środowisku przewodu pokarmowego, a w szczególności w niskim pH, i obecności kwasów żółciowych oraz zdolności adhezji do powierzchni enterocytów jelita. W badaniach in vitro wykazano zdolność przeżycia BB-12 przy niskim pH: pH 2, pH 3 i pH 4, imitującym kwaśne środowisko żołądka oraz w obecności soli żółciowych. Ta ostatnia właściwość możliwa jest dzięki wytwarzanej przez ten probiotyk hydrolazie kwasów żółciowych [3].

Od czasu opublikowania pierwszego genomu bifidobakterii w 2002 r. nastąpił stały wzrost liczby publicznie dostępnych sekwencji genomu bifidobakterii [4]. Baza danych NCBI (kwiecień 2016 r.) posiada 254 publicznie dostępne sekwencje genomu bifidobakterii, z których sześćdziesiąt jeden reprezentuje kompletne sekwencje genomu.

Bifidobacterium animalis subsp. lactis jest w chwili obecnej najlepiej udokumentowanym probiotykiem z rodzaju Bifidobacterium. Liczba dostępnych publikacji przekracza 300, z czego ponad 130 dotyczy badań z udziałem ludzi. W badaniach potwierdzono korzystny wpływ BB-12 stosowanego w profilaktyce biegunki poantybiotykowej, w leczeniu ostrej biegunki infekcyjnej, zaparcia czynnościowego, w eradykacji H. pylori, a także korzystny wpływ na odpowiedź odpornościową i redukcję ostrych zakażeń układu oddechowego. Poniżej opisano wyniki stosowania BB-12 w kilku wybranych schorzeniach.


Zapobieganie wystąpieniu biegunki poantybiotykowej


Biegunka poantybiotykowa (AAD) jest częstym powikłaniem u chorych leczonych antybiotykami. Szacuje się, że objaw ten pojawia się u 5–30% chorych w okresie od rozpoczęcia antybiotykoterapii do 2. miesiąca po zaprzestaniu leczenia, w tym u ok. 20% chorych poddawanych antybiotykoterapii w szpitalu. Oceny skuteczności BB-12 i (LA-5) w profilaktyce biegunki poantybiotykowej dokonano w badaniu z randomizacją, prowadzonym metodą podwójnie ślepej próby i kontrolowanym placebo, w którym wzięło udział 343 pacjentów [5]. W badaniu wykazano, że w grupie przyjmującej probiotyk uzyskano zmniejszenie częstości AAD: 10,8% w porównaniu z 15,56% w grupie przyjmującej placebo. Czas trwania biegunki był znacznie krótszy: 2,32 dni w porównaniu do 4,58 dni. 


Ostra biegunka infekcyjna


W leczeniu ostrej biegunki infekcyjnej u dzieci postępowaniem z wyboru według ESPGHAN/ESPID jest nawadnianie doustne, uzupełniane o stosowanie probiotyków. Efekty te były szczególnie korzystne, gdy podawanie probiotyków rozpoczynano we wczesnym okresie choroby. Udowodniono, że w porównaniu do placebo probiotyki skracają czas trwania biegunki średnio o 17–30 godzin. 

Oceny skuteczności Bifidobacterium lactis (BL) w leczeniu ostrej biegunki u dzieci w wieku 1–23 miesiące hospitalizowanych z powodu biegunki dokonano w prospektywnym podwójnie zaślepionym badaniu z randomizacją, kontrolowanym placebo, w którym BL podawano przez okres tygodnia w dawce 14,5 x 106 CFU/100 ml na dobę vs. placebo [6]. U dzieci otrzymujących probiotyk zaobserwowano skrócenie czasu trwania biegunki: 3,12 vs. 4,10 dnia p = 0,02, a odsetek dzieci wypisanych ze szpitala w czasie < 2 dni był statystycznie istotnie większy w grupie przyjmującej probiotyk: 72,0% vs. 44,0% p = 0,048. 


Martwicze zapalenie jelit


W badaniu odnotowano mniej przypadków martwiczego zapalenia jelit u noworodków urodzonych przedwcześnie po rutynowym podawaniu B. breve M-16 V [7]. Wykazano, że podanie B. breve M-16 V w związku z karmieniem piersią wiąże się z mniejszą częstością martwiczego zapalenia jelit u noworodków urodzonych przed 34. tygodniem ciąży i, choć różnica nie jest statystycznie znacząca, niższą częstość występowania tej choroby zgłaszano u noworodków urodzonych przed 28 tygodniem ciąży.


Zaparcie czynnościowe


W wielu badaniach odnotowano poprawę czynności motorycznej jelita grubego w następstwie spożywania fermentowanych produktów mlecznych zawierających 
B. animalis. W metaanalizie 14 badań u chorych z zaparciem czynnościowym obejmującej 1182 dorosłych pacjentów wykazano, że stosowanie Bifidobacterium lactis wiązało się ze skróceniem czasu pasażu jelitowego o 12,4 h i zwiększeniem częstości wypróżnień o 1,3 wypróżnienia/tydzień (efektu tego nie wykazano dla szczepu Lactobacillus casei Shirota). Stosowanie probiotyków poprawiało konsystencję stolca +0,55 (SMD, standaryzowana średnia różnica) przy czym efekt ten był wyraźny dla BL (+0,46), a nie dla Lactobacillus casei Shirota (+0,26) [8].


Zespół jelita drażliwego


Zespół jelita drażliwego (IBS) jest ważnym problemem zdrowotnym, który wiąże się z poważnymi obciążeniami społecznymi i wysokimi kosztami leczenia. Oceny skuteczności Bifidobacterium lactis w połączeniu z prebiotykiem – inuliną dokonano w prospektywnym, podwójnie zaślepionym badaniu klinicznym z randomizacją [9]. W badaniu wzięło udział 71 dzieci w wieku od 4 do 16 lat, u których zdiagnozowano IBS zgodnie z kryteriami rzymskimi III. Bifidobacterium lactis p...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Forum Pediatrii Praktycznej"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły niepublikowane w formie papierowej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy