Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo i dokumentacja

26 maja 2018

NR 18 (Grudzień 2017)

Czy lekarz ma prawo odmówić przyjęcia dziecka z powodu zaległości w wykonywaniu szczepień?

517

Istniejący w Polsce obowiązek szczepień powoduje, że przeważająca część rodziców stosuje się do niego i szczepi swoje dzieci zgodnie z obowiązującym kalendarzem szczepień. Osoby, które uchylają się od tego obowiązku, to w większości osoby skupione w ramach ruchu antyszczepionkowego. W dalszym ciągu stanowią one niewielki odsetek, jednakże w ostatnim czasie skala tego zjawiska nasila się i w Polsce przybywa przeciwników szczepień. Rodzi to problem dla lekarza, do którego zgłosi się rodzic z niezaszczepionym dzieckiem. Powstaje wówczas pytanie, czy ma on prawo odmówić przyjęcia dziecka z powodu zaległości w wykonywaniu szczepień, czy też jest zmuszony do podjęcia czy kontynuowania leczenia. 

Obowiązek szczepień

Rozwój medycyny daje ogromne możliwości nie tylko diagnozowania i leczenia wielu chorób, ale także zapobiegania zachorowania na nie. Podstawowym warunkiem, który decyduje o legalności działań o charakterze profilaktycznym czy diagnostyczno-terapeutycznym, jest zgoda pacjenta lub innego uprawnionego podmiotu [1]. Jednakże w niektórych ustawowo określonych przypadkach wprowadzono rozwiązania prawne godzące w autonomię pacjenta, a ściślej mówiąc ograniczające jego prawo do wyrażenia zgody na świadczenie zdrowotne. W tego rodzaju sytuacjach wartości związane z ochroną zdrowia publicznego wygrywają z ochroną podstawowych praw jednostki. Przykładem tego jest obowiązek szczepienia dzieci. 
Szczepienia ochronne w Polsce wykonywane są w oparciu o ustawę z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi [2]. Zgodnie z jej art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b osoby przebywające na terytorium Polski są obowiązane na zasadach określonych w ustawie do poddawania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym. Dodatkowo na podstawie art. 17 ust. 11 ww. ustawy szczepienia obowiązujące i polecane wymieniane są w aktualizowanym każdego roku Programie Szczepień Ochronnych, wydawanym jako Załącznik do Komunikatu Głównego Inspektora Sanitarnego. Program ten, ze szczególnymi wskazaniami dotyczącymi stosowania poszczególnych szczepionek, wydawany jest w terminie do 31 października roku poprzedzającego jego realizację.
Obowiązek szczepień wiąże się z dążeniem do uzyskania maksymalnej ochrony przed zakażeniem, a w dalszej perspektywie do zlikwidowania poszczególnych chorób zakaźnych. Tylko uodpornienie wysokiego odsetka osób gwarantuje zahamowanie krążenia drobnoustroju i ochronę osób nie tylko zaszczepionych, lecz również tych, które z jakichkolwiek powodów nie zostały zaszczepione. To właśnie zjawisko odporności zbiorowiskowej stanowi społeczne uzasadnienie obowiązku szczepień. W Polsce szczepienia obowiązkowe są realizowane według kalendarza szczepień do 19. roku życia oraz u osób szczególnie narażonych 
(np. studentów medycyny czy pracowników służby zdrowia). 
To na lekarzach rodzinnych, ale przede wszystkim na rodzicach ciąży obowiązek zadbania o wykonanie szczepień obowiązkowych u dzieci. Niezaszczepienie zdrowego dziecka (bez przeciwwskazań do szczepień) jest zaniedbaniem jego zdrowia, ponieważ naraża je na zachorowanie i ewentualne powikłania choroby zakaźnej. Każde szczepienie musi być poprzedzone wnikliwym badaniem lekarskim i kwalifikacją do jego przeprowadzenia [3].
Przesłanką odstąpienia bądź odroczenia tego obowiązku mogą być wyłącznie względy medyczne stwierdzone przez lekarza przeprowadzającego badanie kwalifikujące.

POLECAMY

Wyjątki od obowiązku szczepień

Ustawa o zapobieganiu oraz zwalczaniu chorób zakaźnych i zakażeń u ludzi określa tryb postępowania poprzedzającego dokonanie szczepienia ochronnego, obowiązkowego i zalecanego. Wykonanie szczepienia ochronnego jest poprzedzone lekarskim badaniem kwalifikacyjnym w celu wykluczenia przeciwwskazań do wykonania tego szczepienia. Badanie kwalifikacyjne może być wykonane wyłącznie przez lekarza mającego niezbędną wiedzę z zakresu szczepień ochronnych, znajomości wskazań i przeciwwskazań do szczepień, a także niepożądanych odczynów poszczepiennych oraz zasad przeprowadzania i dokumentacji szczepień. Po przeprowadzonym badaniu kwalifikacyjnym lekarz wydaje zaświadczenie ze wskazaniem daty i godziny przeprowadzonego badania. Szczepienia ochronnego nie można przeprowadzić, jeżeli między lekarskim badaniem kwalifikacyjnym przeprowadzonym w celu wykluczenia przeciwwskazań do szczepienia a tym szczepieniem upłynęły 24 godziny od daty i godziny wskazanej w zaświadczeniu.
W przypadku gdy lekarskie badanie kwalifikacyjne daje podstawy do długotrwałego odroczenia obowiązkowego szczepienia ochronnego, lekarz kieruje osobę objętą obowiązkiem szczepienia ochronnego do konsultacji specjalistycznej. 
Lekarz przeprowadzający konsultację specjalistyczną dla osoby, w przypadku której lekarskie badanie kwalifikacyjne daje podstawy do długotrwałego odroczenia obowiązkowego szczepienia ochronnego, odnotowuje w dokumentacji medycznej wynik konsultacji specjalistycznej, z uwzględnieniem okresu przeciwwskazania do wykonania szczepienia, rodzaju szczepionek przeciwwskazanych do stosowania lub indywidualnego programu szczepień ze wskazaniem rodzajów stosowanych szczepionek oraz terminu kolejnej konsultacji specjalistycznej.
Z poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym mogą być zwolnione tylko i wyłącznie osoby, u których lekarz specjalista stwierdza stałe przeciwwskazania do tych szczepień ochronnych czy też konkretnego szczepienia. Indywidualny kalendarz szczepień jest programem szczepień (obowiązkowych, a także zalecanych i innych) ułożonym przez lekarza dla dziecka z uwzględnieniem opóźnień w realizacji szczepień w stosunku do obowiązującego Programu Szczepień Ochronnych.

Prawo do odstąpienia od leczenia w sytuacji braku szczepień

Kierując się dobrem małoletnich pacjentów, należy zwrócić uwagę na problem związany z odmową leczenia (bądź kontynuacją leczenia) przez lekarzy, w przypadku gdy rodzice nie decydują się na szczepienie swoich dzieci, a za decyzją taką nie przemawiają wyżej opisane, wyjątkowe sytuacje. Wszelkie konsekwencje podejmowanych decyzji mogą wpłynąć negatywnie na stan zdrowia dziecka, które w żaden sposób nie jest przecież odpowiedzialne za zaistniały konflikt między jego rodzicem a lekarzem prowadzącym, pozostaje ono bowiem bez wpływu na decyzje rodzica. 
W polskim porządku prawnym bezsprzecznym i ustawowym prawem lekarza jest prawo do odmowy lub odstąpienia od udzielenia świadczeń zdrowotnych z zastrzeżeniem spełnienia warunków określonych w przepisach prawa. Prawo do odstąpienia lub odmowy leczenia jest uprawnieniem każdego lekarza (za wyjątkiem określonych sytuacji). Niemniej jednak – co należy podkreślić – jest to wyjątek od generalnego obowiązku spoczywającego na osobach wykonujących zawód lekarza polegającego na udzielaniu świadczeń zdrowotnych, w szczególności: badaniu stanu zdrowia, rozpoznawaniu chorób i zapobieganiu im, leczeniu i rehabilitacji chorych, udzielaniu porad lekarskich, a także wydawaniu opinii i orzeczeń lekarskich. Do kwestii odstąpienia przez lekarza od leczenia dziecka „nieszczepionego” należy podchodzić niezwykle roztropnie i rozważnie, by zachowanie takie nie naruszyło prawa małoletniego pacjenta do świadczeń zdrowotnych. 

Warunki odstąpienia 

Co do zasady, lekarz nie może odmówić leczenia pacjenta. Zgodnie bowiem z art. 2 Kodeksu Etyki Lekarskiej „powołaniem lekarza jest ochrona życia i zdrowia ludzkiego, zapobieganie chorobom, leczenie chorych oraz niesienie ulgi w cierpieniu” [4]. Z kolei art. 7 Kodeksu daje lekarzowi prawo niepodjęcia leczenia, jednakże tylko w szczególnie uzasadnionych przypadkach [5]. 
Kluczowym dla rozważań w kwestii odstąpienia od leczenia jest art. 38 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty [6]. Przepis ten daje lekarzowi możliwość odstąpienia od leczenia pacjenta.
W sytuacji odstąpienia od leczenia lekarz obowiązany jest jednakże spełnić określone warunki. W pierwszej kolejności podnieść należy, że lekarz nie będzie mógł nie podjąć lub odstąpić od leczenia pacjenta, gdy będzie zachodził przypadek, o którym mowa w art. 30 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty [7], tj. wypadek grożący utratą życia lub ciężkim kalectwem. Zatem lekarz nie będzie mógł odstąpić lub w ogóle nie podjąć leczenia, gdy zajdzie przypadek niecierpiący zwłoki. Odmowa opieki nad dzieckiem rodziców, którzy odmawiają wykonania szczepień obowiązkowych, równa się generalnej odmowie podjęcia leczenia tego pacjenta. 
Przepisy określają obowiązki lekarza związane z odmową podjęcia leczenia. Po pierwsze lekarz musi zbadać dziecko po to, żeby ustalić, czy nie występuje sytuacja niecierpiąca zwłoki. Jeżeli taka sytuacja występuje, lekarz musi podjąć leczenie. Jeżeli nie występuje, lekarz może przejść do kolejnych etapów. Po drugie zatem, odstępując, lekarz ma obowiązek dostatecznie wcześnie uprzedzić o tym pacjenta lub jego przedstawiciela ustawowego czy opiekuna faktycznego i wskazać realne możliwości uzyskania danego świadczenia u innego lekarza lub w ogóle w innym podmiocie leczniczym. Nie może pozostawić pacjenta bez tak podstawowej informacji, uniemożliwiając mu tym samym dalsze działanie. Mogłoby to odbić się na zdrowiu, a nawet życiu dziecka, a to wartości, które w dalszym ciągu winny pozostać dla lekarza najważniejsze. Wynika z tego obowiązek lekarza uprzedzenia pacjenta w odpowiednim czasie, a nie rezygnacja z leczenia bez uprzedniego zawiadomienia pacjenta, po to, aby miał czas na wybór innego lekarza. W przeciwnym razie lekarz będzie odpowiedzialny za wyrządzoną pacjentowi szkodę wywołaną pogorszeniem jego stanu zdrowia wynikłą z przerwania leczenia. 
Powyższe uprawnienie zostało znacznie ograniczone w stosunku do lekarza wykonującego swój zawód na podstawie stosunku pracy lub w ramach służby. Taki lekarz może nie podjąć leczenia lub odstąpić od niego, jeżeli istnieją poważne ku temu powody, ale po uzyskaniu zgody swojego przełożonego. 
W przypadku odstąpienia od leczenia lekarz ma obowiązek uzasadnić i odnotować ten fakt w dokumentacji medycznej. W omawianym przypadku uzasadnieniem będzie stwierdzenie, że rodzice pacjenta nie stosują się do zaleceń (tj. wykonania szczepień obowiązkowych) oraz że utracili zaufanie do lekarza (odmowa wykonania szczepień obowiązkowych). 
Zaznaczenia wymaga przy tym fakt, że prawo do odstąpienia od leczenia pacjenta jest prawem konkretnego lekarza, a nie całego podmiotu leczniczego. Jak podkreśla Rzecznik Praw Dziecka [8], rozpatrując przedmiotowe zagadnienie, należy wziąć również pod uwagę normy prawne wynikające z ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych i uwzględnić tryb oraz zasady udzielania świadczeń opieki zdrowotnej w oparciu o umowę z płatnikiem. 
Należy podkreślić, że w oparciu o przepisy ww. ustawy pacjent ma prawo wyboru podmiotu leczniczego udzielającego świadczeń z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej spośród tych świadczeniodawców, którzy zawarli umowy o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej. Świadczeniobiorca, dokonując wyboru świadczeniodawcy, dokonuje jednocześnie wyboru lekarza.
Rzecznik przypomina, że wybór świadczeniodawcy udzielającego świadczeń z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej oraz lekarza potwierdzany jest, jak stanowi ww. ustawa, przez świadczeniobiorcę pisemnym oświadczeniem woli – deklaracją wyboru. Pozwala to twierdzić, że deklaracja wyboru świadczeniodawcy udzielającego świadczeń z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej oraz lekarza jest jednostronnym pisemnym oświadczeniem woli świadczeniobiorcy o dokonaniu wyboru świadczeniodawcy. Pacjent wskazuje z imi...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Forum Pediatrii Praktycznej"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły niepublikowane w formie papierowej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy