Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadku

7 czerwca 2018

NR 14 (Kwiecień 2017)

Zaburzenia rytmu serca u dzieci – cz. I Zasady wykonania i interpretacji EKG u dzieci

533

Badanie elektrokardiograficzne (EKG) jest jednym z podstawowych narzędzi diagnostycznych w medycynie. Informacje uzyskane z interpretacji zapisu EKG można wykorzystywać w wielu dziedzinach, nie tylko w kardiologii. Dlatego chciałabym, aby po przeczytaniu tego artykułu Czytelnik uwolnił się od wrażenia, że opanowanie zasad interpretacji EKG przypomina uczenie się książki telefonicznej na pamięć. Podstawowe zasady przeprowadzania i interpretacji EKG u dzieci są identyczne jak u dorosłych, jedyną istotną odrębnością jest fakt, że w opisie musimy uwzględniać zmiany zachodzące w anatomii i fizjologii układu krążenia od momentu narodzin do osiągnięcia przez dziecko pełnoletności.

Każde badanie kardiologiczne dziecka powinno obejmować wykonanie i analizę zapisu EKG. Z uwagi na założony cel, jakim ma być przedstawienie podstaw EKG „w pigułce”, nie będziemy przedstawiać w tych opracowaniach jedynie „prawdziwych” krzywych EKG, ale również schematy, które w naszej ocenie ułatwią zrozumienie i zapamiętanie.
Przystępując do przeprowadzenia badania EKG, a następnie do jego właściwej interpretacji, musimy przestrzegać pewnych zasad i schematów [1, 2]. Uwzględnić należy:

  • dane demograficzno-kliniczne,
  • dane techniczne,
  • częstotliwość serca,
  • rytm serca,
  • określenie osi serca,
  • odstęp PQ (PR),
  • zespół QRS,
  • odstęp QT,
  • fala T,
  • normy w odniesieniu do wieku i płci [1, 3, 4].

W codziennej praktyce wykorzystujemy zapis obejmujący 12 odprowadzeń: 

  • 6 kończynowych – położonych w płaszczyźnie czołowej oraz 
  • 6 przedsercowych – leżących w płaszczyźnie poziomej (horyzontalnej). 

Ze względu na specyfikę populacji dziecięcej, częsty brak współpracy, niepokój i naturalną aktywność dziecka, pomieszczenie, w którym wykonujemy badanie, powinno być przyjazne małemu pacjentowi. Właściwa temperatura w pomieszczeniu sprawi, że artefakty wynikające z drżeń mięśniowych u zmarzniętego dziecka nie utrudnią nam interpretacji zapisu. Podczas badania dziecko powinno być spokojne, niekiedy konieczna jest sedacja farmakologiczna (według ogólnie przyjętych zaleceń). Należy zwrócić uwagę na ułożenie dziecka podczas wykonywania badania; dziecko powinno leżeć na wznak z odwiedzionymi kończynami. 
Następnie zakładamy elektrody kończynowe i przedsercowe. Skóra pacjenta w miejscu przyłożenia elektrod powinna być odtłuszczona. Nie należy przykładać elektrod na duże mięśnie (zakłócenia potencjałami mięśniowymi!). 
W praktyce najlepszym rozwiązaniem jest przymocowanie zwilżonych roztworem soli fizjologicznej elektrod gumowymi taśmami.  
Elektrody kończynowe przykładamy do zewnętrznych powierzchni przedramion tuż powyżej nadgarstka prawego (elektroda czerwona) i lewego (elektroda żółta) oraz powyżej kostki zewnętrznej na lewym (elektroda zielona) i prawym podudziu (elektroda czarna).
Należy pamiętać, aby sąsiadujące elektrody przedsercowe nie stykały się ze sobą. Lokalizacja elektrod przedsercowych jest następująca: 

  1. V3R (zapisywane także jako VR3 lub RV3) – lustrzane odbicie elektrody V3,
  2. V1 – prawe czwarte międzyżebrze przy brzegu mostka (czerwona),
  3. V2 – lewe czwarte międzyżebrze przy brzegu mostka (żółta),
  4. V3 – w połowie odległości pomiędzy V2 i V4 (zielona),
  5. V4 – lewe piąte międzyżebrze w linii środkowo-obojczykowej (brązowa),
  6. V5 – lewe piąte międzyżebrze w linii pachowej przedniej (czarna),
  7. V6 – lewe piąte międzyżebrze w linii pachowej środkowej (fioletowa).

Układ rozmieszczenia elektrod przedsercowych na klatce piersiowej u dziecka przedstawiono na ryc. 1.

Ryc. 1. Układ rozmieszczenia elektrod na klatce piersiowej dziecka (źródło: materiał własny) 

Ryc. 2. Krzywa EKG – załamki, odcinki i odstępy

Ryc. 3. Uproszczone zasady oceny rytmu serca w EKG

Podstawowe zasady:

  • sprawdzić nazwisko i wiek pacjenta,
  • sprawdzić datę na wydruku elektrokardiogramu (EKG),
  • przeanalizować poprzednie zapisy EKG, o ile były wykonane i mamy do nich dostęp.

Aspekty techniczne:

  • cecha: 1 cm = 10 mV,
  • prędkość przesuwu papieru.

Uwaga: należy zweryfikować prędkość przesuwu papieru na wydruku EKG. 
Przy przesuwie 25 mm/s każdy mały kwadrat to 40 ms, a duży kwadrat 200 ms. 
W sytuacjach kiedy mamy przyspieszony rytm serca, a tak właśnie jest w pediatrii, zalecany przesuw papieru to 50 mm/s. To znaczy, że każdy mały kwadrat to 20 ms, a duży kwadrat 100 ms.
Uwaga: należy samemu wykonać pomiary odstępów i odcinków. Nie należy ufać danym podanym przez komputer.

Częstotliwość akcji serca:
Należy określić, czy akcja serca jest prawidłowa, wolna, przyspieszona czy jest regularna albo też nieregularna. 
Aby to ocenić:

  • należy znaleźć dwa sąsiednie załamki R (ryc. 2 i ryc. 3) i policzyć, ile dużych kwadratów znajduje się między nimi;
  • następnie przy prędkości przesuwu papieru 50 mm/s podzielić 600 przez liczbę dużych kwadratów; uzyskany wynik to jest właśnie częstotliwość akcji serca, czyli liczba skurczów/uderzeń serca podczas jednej minuty (ryc. 3).

Uwaga: normalna/prawidłowa częstotliwość akcji serca zależy istotnie od wieku pacjenta i jego aktywności. Uzyskany wynik należy porównać z normami dla wieku i płci (tab. 1).

Tab. 1. Zakresy częstotliwości akcji serca u dzieci [3]

Wiek Dziewczynki Chłopcy
0-1mies. 136-216 129-192
1-3 mies. 126-200 126-187
3-6 mies. 122-191 112-165
6-12 mies. 106-187 106-194
1-3 lata 95-178 97-155
3-5 lat 78-124 73-123
5-8 lat 68-115 62-113
8-12 lat 58-110 55-101
12-16 lat 54-107 48-99

Tab. 2. Zakresy częstotliwości akcji serca u noworodków [4]

Wiek Zakres akcji serca
0-1 dni 93-154
1-3 dni 91-159
3-7 dni 90-166
7-30 dni 107-182

Rytm serca 

Przykładowy zapis dwóch elektrycznych ewolucji serca przedstawiono na ryc. 2. 
Prawidłowo rytmem wiodącym jest rytm zatokowy, każdy zespół QRS jest poprzedzony zatokowym załamkiem P o osi 0–90 stopni.
Według zaleceń Grupy Roboczej powołanej przez Zarząd Sekcji Elektrokardiologii Nieinwazyjnej i Telemedycyny Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego [1]:
Załamek P – depolaryzacja obydwu przedsionków. Zwykle ma symetryczny i zaokrąglony kształt. W prawidłowym rytmie zatokowym załamek P poprzedza każdy zespół komorowy. 
Amplituda zatokowego załamka P w II odprowadzeniu kończynowym i innych odprowadzeniach wynosi średnio około 0,15 mV (1,5 mm), maksymalnie do 0,3 mV (3 mm) do 3. m.ż., później do 0,25 mV (2,5 mm). Czas trwania załamka P u dzieci w 1. r.ż. nie przekracza 80 ms, powyżej roku 100 ms. 
Analizę rytmu serca rozpoczynamy od znalezienia załamka P (ryc. 4). Załamki P muszą być dodatnie w I, II, III, ujemne w aVR i dwufazowe dodatnio – ujemne w V1, w AVL mogą być zarówno dodatnie, jak i ujemne.
Następnie oceniamy, czy rytm jest zbyt wolny lub zbyt szybki, porównując uzyskane wyniki z normami dla wieku i płci (tab. 1 i tab. 2). 
Kolejnym krokiem koniecznym przy  interpretacji zapisu EKG jest ocena, czy rytm jest regularny czy nieregularny? Czy fale/załamki P i zespoły QRS układają się regularnie?
Rytm miarowy jest wówczas, gdy różnice P-P nie przekraczają 80 ms. W wieku rozwojowym rytm serca wykazuje dużą zmienność, od 1. d.ż. do końca 1. m.ż. stopniowo przyspiesza, osiągając maksimum pomiędzy 1. a 2. m.ż. ze średnim rytmem ok. 150–160/min, następnie stopniowo zwalnia:

  • w 6. m.ż. średnio 145/min,
  • w wieku 6–12 miesięcy 130/min,
  • 1–3 lata 120–125/min,
  • 3–5 lat ok. 100/min,
  • 5–8 lat 88–89/min,
  • 8–12 lat 78–80/min,
  • 12–16 lat 73–76/min.

Poza okresem noworodkowym rytm serca u chłopców jest nieco wolniejszy niż u dziewcząt. 
Czas trwania odstępu PR (PQ) [1] zależy od wieku i częstotliwości rytmu serca (tab. 3), u starszych dzieci i przy wolniejszym rytmie jest dłuższy.

Tab. 3. Odstęp PR – zakresy normy dla wieku [1]

Odstęp PR
0–12 miesięcy 75–140 ms
1.–3. r.ż. 80–150 ms
3.–8. r.ż. 85–170 ms
8.–12. r.ż. 90–180 ms
12.–16. r.ż. 95–190 ms

Ryc. 4. Zapis EKG czterodniowego zdrowego noworodka wykonany w spokoju. Strzałkami zaznaczono załamki P. Interpretacja: rytm serca zatokowy, miarowy 110/min. Oś serca +120 st – prawogram. PR 140 ms, QRS 50 ms, QT 280 ms, QTc 380 ms. Zmiany ST-T charakterystyczne dla wieku. Zapis bez zaburzeń rytmu serca

OŚ SERCA – METODA ORIENTACYJNEGO OKREŚLANIA (ryc. 5)

Osią serca nazywamy wartości kąta uśrednionego wektora elektrycznego serca w odprowadzeniach kończynowych. Zakres dodatnich wartości kąta od 0 stopni do +90 stopni określa się jako normogram i jest on typowy dla osób dorosłych, ale nieprawidłowy u noworodka. Kąt równy +90 oznacza kąt na pograniczu normogramu/prawogramu (może występować u niemowląt i małych dzieci jako wariant normy), o...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Forum Pediatrii Praktycznej"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły niepublikowane w formie papierowej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy

    Agnieszka Stańko

    lek.; Katedra i Klinika Kardiologii Dziecięcej i Wad Wrodzonych Serca, Gdański Uniwersytet Medyczny 
    Kierownik Katedry i Kliniki: dr hab. n. med. Joanna Kwiatkowska

    Joanna Kwiatkowska

    dr hab. n. med.; kardiolog dziecięcy, kierownik Katedry i Kliniki Kardiologii Dziecięcej i Wad Wrodzonych Serca Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego, konsultant ds. kardiologii dzieciecej woj. pomorskiego. Studia medyczne ukończyła na Wydziale Lekarskim Akademii Medycznej w Gdańsku (obecnie Gdański Uniwersytet Medyczny). Odbyła wiele staży zagranicznych. Stypendystka programu „Tempus” w Klinice Kardiologii Dziecięcej (Padiatrische Kardiologie) w Medizinische Hochschule Hannover, Universitat Krankenhaus Eppendorf Hamburg-Kardiologische Abteilung, Deutsches Herzzentrum Berlin i w Klinice Kardiologii Dziecięcej Charite University w Berlinie w ramach programu "Erasmus" oraz w Klinice Kardiologii i Kardiochirurgii w Seracuse University Hospital w USA. Uzyskała stopień doktora nauk medycznych w Akademii Medycznej w Gdańsku (obecnie Gdański Uniwersytet Medyczny) w 1997 roku. Pracę habilitacyjną poświęconą historii naturalnej komorowych zaburzeń rytmu serca u dzieci ze zdrowym strukturalnie i czynnościowo sercem przygotowała w Klinice Kardiologii Dziecięcej i Wad Wrodzonych Serca Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego a stopień doktora habilitowanego nauk medycznych uzyskała w 2012 roku. Jest członkiem wielu Towarzystw Naukowych. W zakresie jej zainteresowań i badań naukowych znajdują się następujące zagadnienia:

    • dziecko z patologią układu krążenia ze szczególnym uwzględnieniem oceny wyników leczenia i lepszej jakości życia dzieci z wadami wrodzonymi serca
    • diagnostyka genetyczna (molekularna) chorób układu krążenia; prace genetyczne prowadzone są pod kierownictwem prof. J. Limona i w oparciu o współpracę z ośrodkami zagranicznymi w Finlandii, w Niemczech i Stanach Zjednoczonych;
    • zaburzenia rytmu i przewodzenia występujące w populacji dziecięcej oraz współczesne metody farmakologicznego i inwazyjnego ich leczenia. Ściśle współpracuję z wiodącymi w kraju i zagranicą pediatrycznymi ośrodkami elektroterapii i elektrofizjologii.
    • problemy młodych dorosłych z wrodzonymi wadami serca.
    • przewlekła niewydolność serca w aspekcie farmakoterapii i elektroterapii u dzieci i młodzieży
    • nadciśnienie płucne w populacji dziecięcej.

    Katarzyna Lisowska

    mgr; Katedra i Klinika Kardiologii Dziecięcej i Wad Wrodzonych Serca, Gdański Uniwersytet Medyczny 
    Kierownik Katedry i Kliniki: dr hab. n. med. Joanna Kwiatkowska