Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo i dokumentacja , Otwarty dostęp

29 czerwca 2021

NR 39 (Czerwiec 2021)

Teleporady – praktyczne aspekty ich udzielania

0 93

Porada telemedyczna to równoprawne świadczenie zdrowotne, które powinno być udzielane na analogicznych zasadach co wizyta pacjenta w gabinecie. Podstawowe zasady udzielania świadczeń pozostają tożsame, jedyną różnicę stanowi w tym wypadku pośrednictwo sprzętu elektronicznego. W okresie epidemii COVID-19 stosowanie teleporad jest szczególnie rekomendowane przez Ministerstwo Zdrowia, Narodowy Fundusz Zdrowia oraz Rzecznika Praw Pacjenta. Również towarzystwa naukowe zalecają stosowanie rozwiązań telemedycznych w opiece medycznej sprawowanej obecnie nad pacjentem. 

Telemedycyna ma na celu uzupełnienie, a w konsekwencji wzmocnienie tradycyjnych rozwiązań udzielania świadczeń. Stanowi optymalne rozwiązanie w sytuacjach, w których pacjent nie może być w danym czasie fizycznie obecny w gabinecie lekarza. Często właśnie osobista wizyta może być dla pacjenta wyjątkowym utrudnieniem, wówczas należy skorzystać ze zdalnej formy. Dopuszczalne jest udzielanie świadczeń na odległość przy leczeniu stanów przewlekłych lub w obserwacji po początkowym leczeniu. Teleporada nie może być przy tym nadużywana, gdy nie pozwoli na rzetelną ocenę objawów i stanu zdrowia pacjenta oraz na rozwiązanie jego problemów zdrowotnych. 

POLECAMY

Podstawowe informacje

Podstawy prawne
Polskie prawo i zasady etyki zawodowej lekarzy dopuszczają udzielanie świadczeń telemedycznych, nazywając je świadczeniami zdrowotnymi udzielanymi za pośrednictwem systemów teleinformatycznych lub systemów łączności1. W ramach takiego świadczenia lekarz może zebrać wywiad, wykonać niektóre badania, wydać zalecenia, wystawić e-receptę, e-zwolnienie lub e-skierowanie czy e-zlecenie. 

Zgodnie z treścią art. 42 ust. 1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty2: Lekarz orzeka o stanie zdrowia określonej osoby po uprzednim, osobistym jej zbadaniu lub zbadaniu jej za pośrednictwem systemów teleinformatycznych lub systemów łączności, a także po analizie dostępnej dokumentacji medycznej tej osoby. Przepis ten wyraźnie dopuszcza udzielanie świadczeń zdrowotnych za pośrednictwem systemów teleinformatycznych lub systemów łączności. W oparciu o powyższy przepis na rynku pojawiły się różnego rodzaju usługi, oferowane najczęściej przez prywatne podmioty wykonujące działalność leczniczą, nazywane w różny sposób, przykładowo: e-wizyty, wizyty online, porady telemedyczne, zdalne konsultacje (dalej w skrócie: wizyty online).

W związku z zaistniałą pandemią SARS-CoV-2 do polskiego systemu prawnego weszło jeszcze określenie „teleporada”, które zostało wprowadzone ustawą z dnia 31 marca 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w zakresie systemu ochrony zdrowia związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-193 (w ramach jednej z nowelizacji tzw. tarczy antykryzysowej). Pojęcie „teleporada” jest ściśle związane z udzielaniem świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych w związku z przeciwdziałaniem wirusowi COVID-19. 

Wizyta online a teleporada
Różnica między wizytą online a teleporadą jest taka, że teleporady zostały wyodrębnione przez ustawodawcę spośród wszystkich rodzajów wizyt online. Jako związane z pandemią SARS-CoV-2 są one finansowane ze środków publicznych, zostały uregulowane prawnie. 

Zakres teleporady
Teleporada jest rozliczana w ramach umowy z NFZ (dotyczy lekarzy POZ mających taką umowę, NFZ dopuszcza również rozliczenie teleporad w ambulatoryjnej opiece specjalistycznej (w skrócie: AOS) oraz w innych zakresach, w tym porad realizowanych w ramach programów lekowych oraz w ramach opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień). W czasie odbywania teleporady lekarz może również nadzorować badanie diagnostyczne wykonywane samodzielnie przez pacjenta w domu urządzeniem telemedycznym stanowiącym wyrób medyczny. 

Zasady udzielania świadczeń oraz zakres obowiązków lekarza pozostają bez zmian, niezależnie od formy udzielenia świadczenia zdrowotnego. W związku z tym, udzielając świadczeń telemedycznych, należy pamiętać o podstawowych powinnościach lekarza, mianowicie by postępować zgodnie ze wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej, dostępnymi metodami i środkami zapobiegania, rozpoznawania i leczenia chorób, zgodnie z zasadami etyki zawodowej oraz z należytą starannością4.

Podstawowe obowiązki5

Lekarz udzielający teleporad, jak każdy lekarz, powinien postępować zgodnie z aktualną wiedzą medyczną. Na istnienie tego wymogu jako naczelnego obowiązku wypływającego z zawodu lekarza wskazuje przepis art. 4 ww. ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty. 

Kolejnym fundamentalnym obowiązkiem odnoszącym się do każdego lekarza, a zatem i do lekarza udzielającego teleporad, jest obowiązek postępowania z należytą starannością. Realizacja powyższego obowiązku uzależniona jest każdorazowo od konkretnych okoliczności faktycznych. W pierwszej kolejności lekarz powinien ocenić, czy w danym przypadku możliwe jest w ogóle udzielenie teleporady i czy będzie ona wystarczająca. Równie ważne jest zapewnienie cyberbezpieczeństwa, przy podejmowaniu decyzji o telemedycznej formie świadczenia lekarz powinien korzystać z systemów zapewniających bezpieczeństwo, w tym wysoki standard przekazu, gwarantujący swobodny kontakt lekarza z pacjentem.

Wykonywanie czynności z należytą starannością stanowi realizację niezwykle istotnej zasady wykonywania zawodu lekarza.

Podstawowe obowiązki związane z udzielaniem teleporad w sposób bardziej szczegółowy określono w ustawie z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych6 (dalej: ustawa covidowa).

Zespół ds. telemedycyny Naczelnej Rady Lekarskiej we współpracy z członkami Telemedycznej Grupy Roboczej przygotował wytyczne dotyczące udzielania świadczeń telemedycznych. Na posiedzeniu w dniu 24 lipca 2020 r. Prezydium Naczelnej Rady Lekarskiej podjęło uchwałę7 w sprawie przyjęcia wytycznych dla udzielania świadczeń telemedycznych wraz z rekomendacją ich stosowania przez lekarzy i lekarzy dentystów w ramach wykonywanego przez nich zawodu.

Sporządzenie Karty teleporady

Zgodnie z art. 7 ust. 7 ustawy covidowej lekarz, który udziela teleporad, nie prowadzi dokumentacji medycznej, lecz prowadzi kartę teleporady, która powinna zawierać: 

  • oznaczenie pacjenta: 
    • imię i nazwisko,
    • numer PESEL, a w razie jego braku serię i numer innego dokumentu potwierdzającego tożsamość,
    • datę urodzenia oraz płeć w sytuacji, gdy numer PESEL nie został nadany, 
    • adres miejsca zamieszkania,
    • adres poczty elektronicznej, 
    • numer telefonu do kontaktu,
  • oznaczenie osoby udzielającej teleporady: 
    • imię i nazwisko, 
    • tytuł zawodowy, 
    • numer prawa wykonywania zawodu,
  • informacje dotyczące stanu zdrowia oraz zalecanego procesu diagnostycznego i leczniczego: 
    • rozpoznanie choroby lub problemu zdrowotnego,
    • zalecenia,
    • informacje o wystawionych zaświadczeniach, receptach lub skierowaniach, 
  • inne informacje istotne dla procesu leczenia8.

Na marginesie wspomnieć należy o dość kontrowersyjnym rozwiązaniu, na jakie zdecydował się ustawodawca, mianowicie kartę teleporady należy przechowywać przez okres 30 dni od dnia jej udzielenia. W celu zabezpieczenia się przed ewentualnymi roszczeniami pacjentów powinno się ją jednak przechowywać przez dłuższy okres, na zasadach odnoszących się do zwykłej dokumentacji medycznej. 

Poufność 

Rozmowę z pacjentem należy przeprowadzić w warunkach gwarantujących poufność, w tym zapewnić brak dostępu osób nieuprawnionych do informacji przekazywanych za pośrednictwem systemów teleinformatycznych lub systemów łączności w związku z udzieleniem teleporady. Należy upewnić się, że osoba postronna nie usłyszy konwersacji ani nie będzie miała wglądu w jej zapis. Lekarz warunek ten może spełnić jedynie po swojej stronie, nie jest przecież w stanie zweryfikować ani odpowiadać za to, gdzie znajduje się pacjent i czy znajduje się w odosobnieniu. Musi jednak zasygnalizować, że rozmowa będzie tyczyła się stanu zdrowia, a to pacjent już we własnym zakresie powinien zadbać 
o intymność.

Jeżeli lekarz do nawiązania połączenia korzysta z urządzenia, z jakiego loguje się wiele osób, w pierwszej kolejności musi upewnić się, czy używa indywidualnego konta dostępu. Przy tego rodzaju usłudze nie należy korzystać z kont wspólnych czy należących do innych osób. Ponadto, jeżeli w systemie lekarz dostrzeże niestandardowe zachowanie, które mogłoby świadczyć o działaniu złośliwego oprogramowania, powinien w takim wypadku to zgłosić i wezwać profesjonalną pomoc. 

Weryfikacja tożsamości pacjenta 

Przed udzieleniem teleporady, lekarz powinien potwierdzić tożsamość pacjenta poprzez zweryfikowanie jego danych personalnych (imienia i nazwiska, numeru PESEL, daty urodzenia, adresu miejsca zamieszkania). Powinien także ustalić miejsce pobytu, w jakim aktualnie przebywa, oraz numer telefonu, z którego dzwoni, by w sytuacji zagrożenia życia możliwe było natychmiastowe wezwanie pogotowia ratunkowego. Na wstępie lekarz musi poprosić o podanie numeru PESEL, by zweryfikować jego poprawność z dokumentacją medyczną. W sytuacji gdy udzielane świadczenie finansowane jest ze środków publicznych należy zweryfikować prawo do świadczeń.

W przypadku gdy pacjent zgłasza się po raz pierwszy, należy poprosić o podanie kompletu danych, jakie potrzebne są do założenia dokumentacji medycznej. Przy rozmowie wideo dobrym rozwiązaniem jest prośba o okazanie dokumentu tożsamości do kamerki. 

Pojęcie „teleporada” jest ściśle związane z udzielaniem świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych w związku z przeciwdziałaniem wirusowi COVID-19. 

Poinformowanie pacjenta o prawie do zgłoszenia woli osobistego kontaktu

Przed udzieleniem teleporady należy przedstawić pacjentowi informacje o tym, w jakim zakresie lekarz jest w stanie mu pomóc, a także wskazać, jakie ograniczenia są konsekwencją udzielania porady na odległość. W razie zaistnienia takiej potrzeby, gdy jest to niezbędne z uwagi na stan zdrowia pacjenta, należy także poinformować o prawie do skorzystania z porady osobistej i zalecić kontakt bezpośredni z właściwym personelem medycznym.

Profesjonalizm i odpowiedzialność prawna

Podczas udzielania świadczenia telemedycznego konieczne jest przeprowadzenie pełnego wywiadu lekarskiego oraz sprawdzenie dostępnej dokumentacji medycznej (w tym: wyników badań diagnostycznych oraz poprzednich zaleceń). Informacja medyczna powinna zostać przekazana pacjentowi w sposób rzetelny i wyczerpujący. Profesjonalne podejście jest niezwykle istotne, nie należy podchodzić do tematu teleporad w sposób lekceważący tylko z tego względu, że być może ich forma wygląda na mniej wymagającą. Pacjentowi również w tym wypadku przysługuje pełnia praw, w tym pociągnięcia lekarza do odpowiedzialności prawnej. Porada telemedyczna to świadczenie zdrowotne, za które lekarz może zostać pociągnięty do odpowiedzialności, jak w przypadku innych świadczeń czy to zawodowej, czy cywilnej, czy nawet karnej. 

Przygotowanie się na niestandardowe sytuacje

Lekarz, udzielając teleporad, powinien być przygotowany na wystąpienie niestandardowych sytuacji, jak agresywny czy wymagający natychmiastowej pomocy pacjent. Nie należy za wszelką cenę dążyć do jak najszybszego zakończenia rozmowy, lecz starać się zapewnić niezbędną pomoc, by tym samym zminimalizować ewentualne ryzyko dla zdrowia czy nawet życia pacjenta, a w konsekwencji uniknąć poniesienia odpowiedzialności. 

Orzekanie o stanie zdrowia pacjenta w oparciu o osobisty i bezpośredni kontakt z nim jest najbezpieczniejsze – umożliwia bowiem dokładniejsze zbadanie pacjenta i zweryfikowanie zgłaszanych przez niego dolegliwości. 

Wystawienie dokumentacji

W ramach teleporady lekarz może wystawić receptę, zaświadczenie o niezdolności do pracy, skierowanie, zlecenie na wyroby medyczne. Teleporady ukierunkowane są na wystawianie dokumentacji w postaci elektronicznej i wysyłanie jej pacjentowi. Pacjent powinien zostać poinformowany o dostępie do poszczególnych dokumentów za pośrednictwem Internetowego Konta Pacjenta (dalej w skrócie: IKP). 

Ponieważ nie każdy pacjent korzysta z IKP, w przypadku e-recepty należy przedyktować kod wymagany do jej realizacji w aptece. Wystawiając zlecenie na wyroby medyczne, trzeba uprzedzić, że w IKP nie znajdzie się żadnych dodatkowych informacji o wystawionym zleceniu. 

Upewnienie się o zrozumieniu informacji

Lekarz nie tylko powinien udzielić teleporady, ale na jej zakończenie upewnić się, czy pacjent wszystko usłyszał, czy zrozumiał postawione rozpoznanie oraz zalecenia. Lekarz powinien w zwięzły i zrozumiały sposób zakomunikować pacjentowi, na czym polega specyfika danego świadczenia. Na zakończenie porady warto poprosić, by rozmówca powtórzył najistotniejsze informacje. 

Nielekceważenie problemów technicznych

Przy udzielaniu świadczeń w ramach teleporady nie należy ignorować problemów technicznych – przetwarzane dane stanowią dane wrażliwe o stanie zdrowia pacjentów. Gdy zaistnieje podejrzenie, że system mógł zostać zaatakowany przez złośliwego wirusa, należy skorzystać z profesjonalnego wsparcia IT. Podmiotem, do którego należy kierować informacje o ewentualnym zagrożeniu danych pacjentów, jest inspektor ochrony danych. Za rozwiązywanie problemów z oprogramowaniem odpowiada dział techniczny danego dostawcy i to z nim należy kontaktować się w razie ewentualnych komplikacji przy udzielaniu teleporady. 

Nagłe przypadki

W czasie udzielania świadczenia telemedycznego może dojść do sytuacji, gdzie konieczna okaże się bezpośrednia interwencja i udzielenie pacjentowi natychmiastowej pomocy. Z uwagi na przypadki nagłe tak istotne jest, by na samym wstępie rozmowy ustalić dokładne miejsce przebywania pacjenta. Wywiązując się z obowiązku niesienia pomocy, lekarz powinien próbować połączyć się z numerem alarmowym 112 i w miarę możliwości udzielić pacjentowi informacji, które mogą ograniczyć negatywne konsekwencje dla jego zdrowia czy nawet życia. 

Wymóg zgody pacjenta

Teleporada, jak każde świadczenie zdrowotne, może być co do zasady udzielona jedynie za uprzednią zgodą pacjenta, wyrażoną w sposób świadomy. Przepisy nie wymagają żadnej szczególnej formy zgody dla świadczeń udzielanych za pośrednictwem systemów teleinformatycznych lub systemów łączności. Nie musi ona przybrać formy pisemnej, co do zasady może być ona nawet dorozumiana. Uznaje się, że samo skorzystanie przez pacjenta ze świadczenia telemedycznego, tj. fakt połączenia się telefonicznie lub online, świadczy o tym, że pacjent zgadza się na ten sposób komunikacji i udzielenie świadczenia w takiej formie. 

Warto dopilnować, by uzyskanie zgody zostało poprzedzone udzieleniem pacjentowi wszelkich niezbędnych informacji na temat wizyty telemedycznej i wyjaśnieniem, na czym taka usługa polega. Lekarz powinien w głównej mierze: 

  • wyjaśnić, jak działa teleporada, w szczególności wskazać sposób, w jaki przebiega wizyta telemedyczna oraz potwierdzić tożsamości pacjenta;
  • poinformować o zasadach dotyczących prywatności w ramach teleporady; 
  • poinformować o możliwości ewentualnej awarii technicznej oraz sposobie postępowania w przypadku jej wystąpienia. 

W celu zabezpieczenia się przed ewentualnymi skargami oraz roszczeniami warto zadbać, by informacje na temat teleporady przykładowo zostały zawarte w regulaminie świadczenia usług możliwym do zapoznania się przez pacjenta jeszcze przed rozpoczęciem udzielania usługi. Jeśli pacjent w czasie jej trwania będzie miał dodatkowe pytania, należy na nie udzielić niezbędnych odpowiedzi. 

Ochrona danych osobowych
Przy udzielaniu teleporad przetwarzane są dane osobowe, w tym wrażliwe dane o stanie zdrowia pacjenta. Z powyższego względu nie może ujść uwadze konieczność przestrzegania przepisów RODO9. Lekarz powinien potrafić rozpoznawać sytuacje stanowiące naruszenie regulacji odnoszących się do ochrony danych osobowych. W przypadku zaistnienia takiego naruszenia zobowiązany jest niezwłocznie poinformować inspektora ochrony danych lub przedstawiciela działu systemów IT. 

Zdalne udzielanie świadczeń zdrowotnych wiąże się z licznymi korzyściami, dlatego wskazane jest, by trafiło w szerszym niż dotychczas zakresie do codziennej praktyki i było ciągle udoskonalane, również po ustaniu pandemii. 

Odpowiedzialność prawna 

Z perspektywy prawnej zasady odpowiedzialności przy udzielaniu teleporad nie różnią się od zasad udzielania innych świadczeń zdrowotnych, nie zostały dla nich ustanowione żadne dodatkowe sankcje. Jednakże z tego względu, że nie występuje fizyczna obecność pacjenta w kontakcie z lekarzem, eliminuje się wówczas ryzyko charakterystyczne dla świadczeń udzielanych osobiście. Nie sposób, by doszło tu, przykładowo, do narusze...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy