Dlatego przy wyborze preparatu warto zwrócić uwagę przede wszystkim na wiek dziecka, rzeczywistą zawartość DHA i EPA, obecność witamin A i D oraz sposób dawkowania. Sam napis „tran" albo „omega-3" na opakowaniu nie mówi jeszcze, ile konkretnych składników znajduje się w porcji.
Czym tran różni się od „zwykłej" omegi-3?
Tran pozyskuje się z wątroby ryb dorszowatych. W odróżnieniu od oleju rybiego otrzymywanego z tkanek ryb może być naturalnym źródłem nie tylko kwasów EPA i DHA, ale również witamin A i D¹.
To jednocześnie zaleta i powód, dla którego dawkowanie tranu wymaga większej uwagi. Witaminy A i D należą do witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, dlatego przy stosowaniu kilku preparatów jednocześnie trzeba uwzględnić ich łączną podaż.
Produkt określany jako „omega-3 dla dzieci" może zawierać olej rybi skoncentrowany przede wszystkim pod kątem DHA i EPA, bez istotnej ilości witamin A i D. Klasyczny tran może natomiast dostarczać zarówno kwasów tłuszczowych, jak i tych witamin. Nie są to więc produkty, które można automatycznie traktować jako zamienniki.
Co DHA daje rozwijającemu się dziecku?
DHA jest wielonienasyconym kwasem tłuszczowym obecnym między innymi w tkankach układu nerwowego i siatkówce oka. EFSA potwierdza, że DHA przyczynia się do utrzymania prawidłowego funkcjonowania mózgu i widzenia¹.
Źródłem DHA w diecie są przede wszystkim ryby, zwłaszcza tłuste ryby morskie. Polskie zalecenia żywieniowe uwzględniają spożywanie ryb jako element prawidłowo zbilansowanej diety². Jeżeli pojawiają się one w jadłospisie dziecka rzadko, warto ocenić całkowitą podaż kwasów omega-3.
W przypadku DHA za punkt odniesienia przyjmuje się 100 mg DHA dziennie u dzieci do 24. miesiąca życia. U starszych dzieci wartością referencyjną jest 250 mg DHA i EPA łącznie dziennie¹². Są to wartości dotyczące podaży kwasów tłuszczowych, a nie automatycznie dawki suplementu – część DHA i EPA powinna pochodzić z diety.
Od jakiego wieku i w jakiej dawce podawać tran?
Nie ma jednej uniwersalnej dawki tranu dla wszystkich dzieci. Ilość preparatu zależy od wieku i masy ciała dziecka, a także od tego, ile DHA, EPA oraz witamin A i D znajduje się w konkretnej porcji.
Dlatego dwie butelki zawierające po 1000 mg oleju mogą dostarczać zupełnie różne ilości DHA. 1000 mg oleju rybiego lub tranu nie oznacza 1000 mg DHA i EPA. Przykładowo preparat zawierający 1000 mg oleju może dostarczać około 100 mg DHA, podczas gdy inny produkt o tej samej ilości oleju może zawierać kilkukrotnie więcej tego kwasu.
Przy wyborze preparatu ważniejsze od samej masy oleju jest więc sprawdzenie, ile DHA i EPA znajduje się w zalecanej dziennej porcji.
Formę produktu również należy dopasować do wieku. Dla najmłodszych dostępne są płyny z dozownikiem oraz kapsułki typu twist-off, których zawartość można podać bez konieczności połykania całej kapsułki. Starsze dzieci mogą stosować kapsułki, jeśli potrafią je bezpiecznie połknąć.
Przegląd różnych produktów w kategorii tran dla dzieci pokazuje, jak bardzo może różnić się zawartość DHA w pojedynczej porcji. Dlatego dawkowanie zawsze należy odnosić do etykiety konkretnego produktu, a nie samej nazwy „tran".
Jak czytać etykietę?
Najważniejszym parametrem jest rzeczywista zawartość DHA i EPA w porcji dziennej. Informacja o ilości oleju jest niewystarczająca do oceny podaży kwasów omega-3.
Warto sprawdzić cztery elementy:
- DHA i EPA – ile miligramów każdego kwasu znajduje się w zalecanej porcji;
- witaminy A i D – czy preparat je zawiera i w jakiej ilości;
- jakość oraz świeżość oleju – tłuszcze rybie są podatne na utlenianie;
- badania czystości – istotne są informacje dotyczące kontroli między innymi metali ciężkich i innych zanieczyszczeń.
Jeżeli producent podaje wskaźnik TOTOX, można również uwzględnić go przy ocenie świeżości oleju. Za akceptowalną wartość przyjmuje się zwykle poziom poniżej 26, przy czym niższa wartość oznacza mniejsze utlenienie oleju.
Aromat owocowy czy cytrynowy nie wpływa na wartość odżywczą preparatu, ale może mieć znaczenie praktyczne, jeśli decyduje o tym, czy dziecko akceptuje jego smak.
Tran a witamina D – jak obliczyć dawkę?
To szczególnie ważne, ponieważ tran może być jednocześnie źródłem DHA oraz witaminy D.
Polskie zalecenia dotyczące suplementacji witaminy D uwzględniają wiek, masę ciała, sposób żywienia oraz inne czynniki indywidualne. U dzieci powyżej 1. roku życia orientacyjna dawka wynosi 600–1000 IU witaminy D dziennie³.
Jeżeli dziecko otrzymuje tran zawierający witaminę D oraz osobny preparat tej witaminy, obie dawki trzeba zsumować. To samo dotyczy preparatów multiwitaminowych i innych produktów wzbogacanych w witaminę D.
Dlatego przed rozpoczęciem suplementacji warto sprawdzić wszystkie stosowane preparaty, zamiast oceniać każdy z nich osobno. Informacje o roli witaminy D i konsekwencjach jej niedoboru przedstawiono szerzej w opracowaniu witamina D3.
Czy trzeba doliczać witaminę A?
Tak, jeśli wybrany preparat ją zawiera. Jest to kolejny powód, dla którego nie należy kierować się wyłącznie ilością oleju w jednej kapsułce czy łyżeczce.
Tran może dostarczać witaminę A w sposób naturalny, ale jej dodatkowe źródła również trzeba uwzględnić. Dotyczy to szczególnie sytuacji, w której dziecko otrzymuje jednocześnie kilka produktów zawierających witaminy rozpuszczalne w tłuszczach.
Im więcej różnych suplementów stosuje dziecko, tym większe znaczenie ma sprawdzenie ich składu i łącznej dziennej podaży.
Czy każde dziecko potrzebuje tranu?
Nie. Podstawą pozostaje prawidłowo zbilansowana dieta, a suplementacja powinna odpowiadać rzeczywistym potrzebom dziecka.
Jeżeli dziecko regularnie spożywa ryby będące źródłem DHA i EPA, dodatkowa suplementacja może nie być potrzebna. Jeżeli natomiast ryby występują w jadłospisie sporadycznie, można rozważyć uzupełnienie diety o źródło DHA, uwzględniając przy tym pozostałe składniki preparatu.
Warto pamiętać, że suplement nie zastępuje różnorodnego jadłospisu. Jego zadaniem jest uzupełnienie diety w sytuacji, gdy określonych składników może być w niej zbyt mało.
Najczęstsze pytania rodziców
Czy w wakacje trzeba robić przerwę w podawaniu tranu?
Nie ma ogólnej zasady, zgodnie z którą DHA należy podawać tylko w określonej porze roku. Inaczej wygląda kwestia witaminy D – jej suplementację dostosowuje się do wieku, masy ciała, sposobu żywienia i aktualnych zaleceń³.
Co przy alergii na ryby?
Przy rozpoznanej alergii na ryby podawanie preparatu zawierającego surowiec rybi powinno być wcześniej omówione z lekarzem. Alternatywą dla rybiego źródła DHA mogą być oleje z alg, które nie wykorzystują surowca rybnego.
Czy 1000 mg tranu oznacza 1000 mg omega-3?
Nie. Ilość oleju i ilość DHA oraz EPA to dwie różne wartości. Dlatego przy porównywaniu produktów należy sprawdzać zawartość konkretnych kwasów tłuszczowych w zalecanej porcji.
Jak przechowywać tran w płynie po otwarciu?
Należy stosować się do instrukcji producenta dotyczących temperatury, ochrony przed światłem oraz czasu przydatności po otwarciu. Zmiana zapachu lub smaku na wyraźnie nieprzyjemny może świadczyć o pogorszeniu jakości oleju i jest powodem, aby go nie stosować.
Co zapamiętać przy wyborze tranu dla dziecka?
Najważniejsza jest nie sama nazwa preparatu, lecz jego rzeczywisty skład. W pierwszej kolejności warto sprawdzić:
- ile DHA i EPA znajduje się w zalecanej porcji;
- czy preparat zawiera witaminy A i D oraz w jakich ilościach;
- czy dawka odpowiada wiekowi dziecka;
- czy inne stosowane suplementy nie dostarczają tych samych witamin;
- jakie informacje producent podaje na temat jakości i świeżości oleju.
Dla DHA punktem odniesienia jest 100 mg dziennie u dzieci do 24. miesiąca życia oraz 250 mg DHA i EPA łącznie u starszych dzieci¹⸴². Nie są to jednak automatyczne dawki suplementu – należy uwzględnić również dietę.
W przypadku witaminy D u dzieci powyżej 1. roku życia orientacyjnym punktem odniesienia jest 600–1000 IU dziennie, przy czym ostateczna podaż powinna uwzględniać indywidualną sytuację dziecka oraz wszystkie inne źródła witaminy D³.
Suplement diety jest środkiem spożywczym, którego celem jest uzupełnienie normalnej diety. Suplement diety nie ma właściwości leczniczych.
Źródła
- EFSA. Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to DHA. efsa.europa.eu
- Normy żywienia dla populacji Polski. NIZP PZH - PIB, 2020. ncez.pzh.gov.pl
- Płudowski P. i wsp. Zasady suplementacji i leczenia witaminą D - nowelizacja 2023. Standardy Medyczne / Pediatria, 2023.
